SOEDAN BEGRIJPEN

Van Nubië, islamisering en koloniale staatsvorming
naar Darfur, Zuid-Soedan en de oorlog van 2023–2026

Een historisch, antropologisch en filosofisch onderzoeksessay
volgens de Joy Enait-filosofie

Figuur 1. Schematische tijdlijn van de lange geschiedenis van Soedan. Eigen visualisatie op basis van de in dit onderzoek gebruikte literatuur.

Uitgebreide onderzoeksversie • september 2026

Op basis van het aangeleverde Soedan-onderzoek en verder uitgewerkt met academische, VN-, mensenrechten- en historische bronnen.

 

 

Inhoud

Voorwoord — waarom de oorsprong ertoe doet

Doel, brede onderzoeksopzet en centrale vragen

Samenvatting van het onderzoek

Hoofdargumenten van oud Nubië tot de crisis van 2026

1. De Joy Enait-filosofie als onderzoeksmethode

Antikoloniaal perspectief, bronkritiek en verantwoordelijkheid

2. Voor de islam: Nubië, Egypte en Afrikaanse staatsvorming

Kerma, Kush, Meroë, 25e dynastie en christelijk Nubië

3. Islamisering, arabisering en sociale status

Religie, taal, genealogie, slavernij en statusmobiliteit

4. Bevolkingsgroepen, historische herinneringen en “tribes”

Regionale grieven, herinnering, land, identiteit en interne diversiteit

5. De negentiende eeuw

Turko-Egyptisch bestuur, slavenhandel en Mahdisme

6. Anglo-Egyptisch Soedan

Koloniale ordening, Southern Policy en ongelijkheid

7. Onafhankelijkheid en twee burgeroorlogen

1956, Anyanya, SPLM/A, Bashir en CPA

8. Darfur

Marginalisering, Janjaweed, massaal geweld en internationaal strafrecht

9. Van Janjaweed-netwerken naar de RSF

De opkomst van Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti)

10. Revolutie en mislukte transitie

2019, de coup van 2021 en de weg naar oorlog

11. De oorlog van 2023–2026

SAF–RSF, El Fasher en de humanitaire crisis

12. Zuid-Soedan

Afscheiding, referendum, onafhankelijkheid en de oorlog vanaf 2013

13–15. Synthese, filosofie en conclusie

Kolonialisme, legitimiteit, identiteit en historische rechtvaardigheid

Chronologie, bronnen en beeldbronnen

Controleerbare naslag en open licenties

Leeswijzer: het essay is chronologisch opgebouwd, maar keert steeds terug naar drie analytische assen: centrum–periferie, de politieke constructie van identiteit en de verhouding tussen gewapende macht en burgerschap.

 

 

Voorwoord — waarom de oorsprong ertoe doet

Dit onderzoek is ontstaan vanuit een eenvoudige maar veeleisende overtuiging: wie de humanitaire crisis in Soedan werkelijk wil begrijpen, kan niet beginnen op 15 april 2023. De oorlog tussen de Sudanese Armed Forces (SAF) en de Rapid Support Forces (RSF) is een actuele catastrofe, maar de politieke geografie waarin die oorlog plaatsvindt is veel ouder. Daarom kies ik bewust voor een breed historisch vertrekpunt. Niet alleen het Britse kolonialisme, niet alleen de onafhankelijkheid van 1956 en niet alleen Darfur komen aan bod, maar ook Kerma, Kush, Meroë, de christelijke Nubische koninkrijken, de geleidelijke islamisering, het Funj-sultanaat, de slavenhandel, het Turko-Egyptische bestuur en de wijze waarop koloniale bestuurders regio’s en bevolkingsgroepen opnieuw indeelden.

Die lange aanloop is geen academische luxe. Zij is noodzakelijk om te zien waarom begrippen als “Arabisch”, “Afrikaans”, “moslim”, “stam”, “noord” en “zuid” in Soedan nooit neutrale of tijdloze categorieën zijn geweest. Ze zijn veranderd door migratie, handel, huwelijk, taal, religieuze netwerken, slavernij, militaire macht, belastingen, onderwijs en staatsbeleid. De geschiedenis laat daardoor niet één rechte lijn naar oorlog zien. Zij laat eerder zien hoe bepaalde ongelijkheden telkens in nieuwe vormen konden terugkeren: macht in het centrum tegenover perifere regio’s, gewapende tussenpersonen tegenover burgers, en een beperkte elite tegenover groepen die slechts onvolledig toegang kregen tot staat, land en politieke vertegenwoordiging.

De kernvraag luidt daarom niet alleen: “Waarom is er nu oorlog?” Een diepere vraag is: “Hoe is het mogelijk geworden dat zoveel verschillende conflicten — in het zuiden, Darfur, de Nuba Mountains, Blue Nile, Khartoem en Kordofan — steeds opnieuw rond dezelfde thema’s draaien?” De Joy Enait-filosofie die in dit onderzoek wordt gebruikt, probeert geschiedenis te lezen als een strijd om macht én om betekenis. Zij vraagt niet uitsluitend wat er gebeurde, maar ook wie de categorieën maakte waarmee gebeurtenissen later werden beschreven, wie als beschaafd of primitief werd voorgesteld, wie tot het centrum van de staat mocht behoren en wie als periferie werd behandeld.

Dit essay is daarom breed van opzet. Het wil de huidige crisis menselijker en historisch begrijpelijker maken zonder geweld te verontschuldigen of één oorzaak tot allesverklaring te verheffen. Geschiedenis verklaart routes waarlangs geweld mogelijk werd; zij ontslaat niemand van verantwoordelijkheid. Koloniale erfenissen zijn belangrijk, maar ook Soedanese regeringen, militaire elites, rebellengroepen, regionale machten en economische belangen hebben na de onafhankelijkheid eigen keuzes gemaakt. Juist die combinatie — structuur én handelingsvrijheid — vormt de rode draad.

Filosofische tussenvraag — Als een conflict eeuwenlange wortels heeft, betekent dat dan dat het onvermijdelijk was? Of laat geschiedenis juist zien op welke momenten andere keuzes mogelijk waren?

 

Samenvatting van het onderzoek

De geschiedenis van het huidige Soedan en Zuid-Soedan is die van een kruispunt tussen de Nijlvallei, de Sahara, de Rode Zee, Centraal-Afrika en de Hoorn van Afrika. Lang voor de komst van de islam bestonden in Nubië complexe staten zoals Kerma en Kush. In verschillende perioden beheerste Egypte Nubische gebieden, maar de machtsrichting kon ook omkeren: Kushitische heersers veroverden Egypte en vormden er de 25e dynastie. Dat gegeven alleen al corrigeert het hardnekkige beeld waarin geschiedenis uitsluitend van noord naar zuid “beschaving” zou hebben gebracht.

Vanaf de zevende eeuw verspreidden islam, Arabisch en Arabische genealogische claims zich geleidelijk. Dat proces duurde eeuwen. Islamisering en arabisering waren verwant, maar niet identiek. Mensen konden moslim worden zonder hun lokale taal of afkomst te verliezen; anderen namen Arabisch als omgangstaal aan; weer anderen ontwikkelden prestigieuze genealogieën die hen met Arabische voorouders verbonden. In een samenleving waarin slavernij, kleur, afstamming en religieuze status elkaar beïnvloedden, kon aansluiting bij islamitische en Arabischtalige netwerken voor sommige groepen sociale mobiliteit, handelscontacten of erkenning als vrije en “respectabele” gemeenschap bevorderen. Tegelijk bleef slavernij bestaan in islamitische staten en bleef raciale hiërarchie reëel. Het is daarom onjuist om te zeggen dat de islam “gelijkheid bracht” in een eenvoudige of universele zin. Juister is dat islamisering bestaande statusordes veranderde, nieuwe routes naar prestige opende en tegelijkertijd met nieuwe vormen van uitsluiting verweven raakte (Sharkey 2008; Deng 1995).

De negentiende eeuw bracht een nieuwe fase van staatsgeweld. Muhammad Ali’s Egyptische dynastie veroverde Soedan vanaf 1821. Het zogeheten Turko-Egyptische bestuur zocht belastinginkomsten, soldaten, ivoor, goud en slaven. Slavenraids en militaire posten drongen diep in zuidelijke en westelijke gebieden door. De Mahdistische revolutie van 1881 keerde zich tegen dit bestuur en tegen buitenlandse invloed, maar de Mahdistische staat die daarna ontstond was evenmin een moderne pluralistische natiestaat. In 1898–1899 vestigden Groot-Brittannië en Egypte het Anglo-Egyptische condominium, in de praktijk sterk door Britse macht bepaald.

Koloniaal bestuur veranderde de sociale kaart. Onder “Native Administration” werden chefs en territoriale eenheden bureaucratisch vastgelegd. In het zuiden probeerden bestuurders soms expliciet politiek hanteerbare “tribal units” te construeren. De Southern Policy en gesloten districten beperkten contact tussen noord en zuid; investeringen in onderwijs, infrastructuur en economie waren sterk ongelijk. Tegelijk ontwikkelde de koloniale economie vooral de Nijlzone en centrale landbouwprojecten. Het resultaat was niet dat Britten alle latere conflicten “maakten”, maar wel dat de onafhankelijke staat van 1956 een gecentraliseerde, ongelijk ontwikkelde en regionaal gefragmenteerde bestuursstructuur erfde (Leonardi 2013).

De eerste en tweede burgeroorlog tussen noordelijke regeringen en zuidelijke bewegingen maakten duidelijk dat het geschil niet enkel religieus of etnisch was. Het ging ook om autonomie, burgerschap, hulpbronnen, taal, land en toegang tot de staat. De Sudan People’s Liberation Movement/Army (SPLM/A) onder John Garang formuleerde aanvankelijk het ideaal van een “New Sudan”: een seculiere en inclusieve hervorming van heel Soedan, niet onmiddellijk een project van afscheiding. Na decennia oorlog, de Comprehensive Peace Agreement van 2005 en een referendum waarin 98,83 procent van de geldige stemmen voor onafhankelijkheid werd uitgebracht, werd Zuid-Soedan op 9 juli 2011 een onafhankelijke staat.

Darfur ontwikkelde vanaf 2003 tot een van de ernstigste geweldscrises van de 21e eeuw. Rebellengroepen beschuldigden Khartoem van marginalisering; de regering mobiliseerde en bewapende milities die onder de verzamelnaam Janjaweed bekend werden. Het geweld trof met name Fur, Masalit en Zaghawa-gemeenschappen, maar “Arabisch” en “Afrikaans” waren ook hier geen zuivere, biologische blokken: veel Arabische groepen namen niet deel aan Janjaweed-geweld, en lokale allianties waren complex. In 2013 formaliseerde het regime van Omar al-Bashir delen van deze militienetwerken in de Rapid Support Forces. Mohamed Hamdan Dagalo, algemeen bekend als Hemedti, groeide uit tot hun machtigste leider.

Na de revolutie van 2018–2019 en de val van Bashir deelden leger, RSF en burgerlijke krachten tijdelijk macht. Een militaire coup in oktober 2021 onderbrak de civiele transitie. Spanningen over de integratie van de RSF in een nationaal leger, commandostructuur, economische belangen en de toekomstige machtsverdeling escaleerden op 15 april 2023 tot open oorlog. De oorlog kan daarom niet worden gereduceerd tot een persoonlijke rivaliteit tussen Abdel Fattah al-Burhan en Hemedti. Zij draait om de vraag of Soedan één geweldsmonopolie, één burgerlijk staatsproject en één politieke economie kan opbouwen nadat decennia lang parallelle strijdmachten juist door de staat waren gebruikt.

In 2025 heroverde de SAF Khartoem, terwijl de RSF haar positie in het westen consolideerde en in oktober 2025 El Fasher innam. VN-onderzoekers documenteerden daar massale moorden, seksueel geweld en andere ernstige schendingen; een VN-factfinding mission sprak in 2026 van “hallmarks of genocide” tegen onder meer Zaghawa en Fur in de context van de inname van El Fasher. Tegelijk hebben internationale onderzoekers ook ernstige schendingen door andere strijdende partijen, waaronder SAF-gerelateerde aanvallen met burgerslachtoffers, gedocumenteerd. In 2026 blijft de humanitaire situatie extreem: tientallen miljoenen mensen hebben hulp nodig, miljoenen zijn ontheemd, grote delen van het gezondheidssysteem functioneren niet, en voedselonzekerheid blijft op catastrofaal niveau in verschillende gebieden (WHO 2026; IPC 2026; UN Fact-Finding Mission 2026).

Figuur 2. Het centrum–periferieprobleem als analytisch model. Dit is geen kaart van “eeuwige” groepen, maar een schema van terugkerende politieke verhoudingen.

 

 

1. De Joy Enait-filosofie als onderzoeksmethode

1.1 Geschiedenis begint vóór kolonisatie

Een belangrijk uitgangspunt van de Joy Enait-filosofie is dat een koloniale periode nooit het nulpunt van de geschiedenis mag worden. Wie een samenleving uitsluitend vanaf de komst van Europese machten beschrijft, maakt prekoloniale politieke systemen, handelsnetwerken, filosofieën en conflicten onzichtbaar. Voor Soedan is dat bijzonder problematisch. De regio kende duizenden jaren staatsvorming, religieuze verandering en interregionale handel voordat het Anglo-Egyptische condominium ontstond.

Dit uitgangspunt betekent niet dat de prekoloniale wereld geïdealiseerd wordt. Kerma, Kush, de Funj-staat en het Darfur-sultanaat kenden zelf hiërarchieën, oorlog, slavernij, belastingheffing en elitevorming. Een antikoloniaal perspectief is pas overtuigend wanneer het ook Afrikaanse machtsvorming kritisch kan onderzoeken. Het doel is dus niet om vóór 1898 een harmonisch verleden te construeren en daarna alle problemen aan Europa toe te schrijven. Het doel is om de tijdlijn lang genoeg te maken dat continuïteit én breuk zichtbaar worden (Joy Enait, “Onderzoek Soedan”; Joy Enait, “Analyse Suriname”).

1.2 Wie benoemt wie?

De tweede pijler is epistemologisch: wie bepaalt de namen waarmee mensen worden beschreven? Termen als “tribe”, “Arab”, “African”, “native”, “civilized” en “primitive” hebben niet alleen iets beschreven; in veel koloniale en postkoloniale contexten hebben zulke termen bestuurlijke gevolgen gekregen. Een groep die door een overheid als stam werd erkend kon bijvoorbeeld een chief, rechtbank, territorium of administratieve rechten krijgen. Een groep zonder zo’n erkenning kon juist politiek onzichtbaar worden.

Daarom behandelt dit onderzoek “stammen” niet als natuurlijke, eeuwige eenheden. Er bestaan reële gemeenschappen, talen, genealogieën en solidariteiten, maar hun grenzen veranderen. Cherry Leonardi laat voor Zuid-Soedan zien dat Britse bestuurders in de jaren 1920 en 1930 territoriale en “tribale” eenheden probeerden te vormen en chefs bestuurlijke autoriteit gaven die lokaal niet altijd in dezelfde vorm bestond. Dat betekent niet dat Dinka, Nuer, Bari, Shilluk of andere identiteiten door Britten uit het niets zijn uitgevonden. Het betekent wel dat de koloniale staat bestaande sociale verbanden selecteerde, formaliseerde en soms verhardde (Leonardi 2013).

Figuur 3. Identiteit als gelaagd en veranderlijk: taal, religie, genealogie, regio en leefwijze overlappen.

Filosofische tussenvraag — Beschrijft een staat een “stam” wanneer zij die in een register zet — of verandert zij juist de sociale werkelijkheid doordat toegang tot land, belasting, rechtspraak en bestuur aan die categorie wordt gekoppeld?

 

1.3 Geschiedenis als verklaring, niet als excuus

Een derde pijler is normatief. Historische structuren kunnen verklaren waarom bepaalde vormen van geweld terugkeren, maar zij maken dat geweld niet moreel of juridisch onvermijdelijk. De huidige oorlog kan worden verbonden met koloniale staatvorming, met de militarisering van Darfur en met decennia van autoritair bestuur. Toch blijven concrete beslissingen — een dorp aanvallen, burgers beschieten, voedsel blokkeren, mensen op etnische gronden vervolgen — keuzes van actoren. Een professionele geschiedschrijving moet daarom twee fouten vermijden: de fout van het geheugenverlies, waarin elke oorlog als volledig nieuw verschijnt, en de fout van het determinisme, waarin niemand nog verantwoordelijkheid lijkt te dragen omdat “de geschiedenis” alles zou hebben beslist.

1.4 Historisch geheugen: wat kunnen we wel en niet zeggen over “sentimenten”?

Wanneer mensen spreken over historische “sentimenten” van bevolkingsgroepen is voorzichtigheid nodig. Een samenleving heeft geen enkel brein en een bevolkingsgroep bezit geen onveranderlijke emotie. Een historicus kan daarom niet verantwoord schrijven dat “de Beja vinden”, “de Nuba voelen” of “de Dinka denken” alsof miljoenen mensen één mening delen. Wat wel onderzocht kan worden zijn terugkerende publieke herinneringen: verhalen over landverlies, slavernij, vernedering, politieke uitsluiting, oorlog, migratie, helden, martelaren en beloften die volgens betrokkenen zijn gebroken. Zulke herinneringen verschijnen in mondelinge geschiedenis, partijprogramma’s, protestbewegingen, familieverhalen, literatuur, interviews en onderzoek. Zij veranderen bovendien per generatie, klasse, gender, woonplaats en politieke positie.

Dit onderscheid is essentieel voor een professioneel begrip van Soedan. Historisch geheugen is niet hetzelfde als een objectief archief van gebeurtenissen. Mensen herinneren selectief; elites kunnen bepaalde episodes uitvergroten; staten kunnen andere episodes onderdrukken; slachtoffers van hetzelfde conflict kunnen elkaar tegensprekende morele verhalen nalaten. Maar het feit dat herinneringen geconstrueerd worden, maakt ze niet onwerkelijk. Een herinnering aan verdrijving kan bijvoorbeeld decennia later nog invloed hebben op vertrouwen in de staat, op landclaims of op de bereidheid om een politieke beweging te steunen. De onderzoeksvraag is dan niet alleen: “wat gebeurde er?”, maar ook: “welke betekenis kreeg wat er gebeurde?”

De Joy Enait-filosofie sluit hier goed op aan. Door de tijdlijn vóór kolonisatie te openen en steeds te vragen wie een groep benoemt, ontstaat ruimte om zowel lange continuïteiten als latere politieke herinterpretaties te zien. Dat voorkomt twee symmetrische fouten. De eerste is essentialisme: het idee dat hedendaagse conflicten simpelweg voortkomen uit eeuwenoude vijandschap tussen “stammen”. De tweede is geheugenverlies: het idee dat historische ervaringen er niet meer toe doen zodra grenzen, regeringen of generaties veranderen. Tussen die twee uitersten ligt een moeilijker maar vruchtbaarder perspectief: identiteiten zijn veranderlijk, terwijl ervaringen van geweld en uitsluiting reële institutionele sporen kunnen achterlaten (Joy Enait; Sharkey 2008; de Waal 2005).

Filosofische tussenvraag — Kan een gemeenschap pijn erven zonder dat individuele nakomelingen schuld erven? En hoe kan een staat historische onrechtvaardigheid erkennen zonder nieuwe collectieve schuld toe te schrijven aan mensen die de oorspronkelijke daden niet hebben gepleegd?

2. Voor de islam: Nubië, Egypte en Afrikaanse staatsvorming

2.1 Een corridor, geen randgebied

Het huidige Soedan ligt niet aan de rand van één beschavingsgebied, maar op het kruispunt van meerdere werelden. De Nijl verbindt Centraal- en Oost-Afrika met Egypte en de Middellandse Zee. De Rode Zee verbindt het oosten met Arabië en de Indische Oceaan. De Sahara en Sahel vormen geen lege muur, maar historische routes van vee, zout, goud, mensen, religieuze ideeën en politieke allianties. Darfur keek in veel perioden evenzeer naar de Sahel en Tsjaad als naar Khartoem; de oostelijke Beja-regio had eigen banden met de Rode Zee; het zuiden was verbonden met de Boven-Nijl en Centraal-Afrika.

Die geografie helpt verklaren waarom één gecentraliseerde nationale identiteit altijd moeilijk af te dwingen was. De moderne grenzen van Soedan omsloten samenlevingen met uiteenlopende historische oriëntaties. Een staat die uitsluitend vanuit Khartoem wordt gedacht, ziet dus al snel “periferieën” waar lokale bewoners zelf juist het centrum van hun eigen handels- en culturele wereld kunnen ervaren.

2.2 Kerma: een staat vóór de faraonische overheersing

Kerma, in Opper-Nubië, ontwikkelde zich vanaf het derde millennium v.Chr. tot een machtig politiek centrum. Archeologische vondsten tonen monumentale architectuur, gespecialiseerde ambachten en langeafstandshandel. Rond 2050–1500 v.Chr. was Kerma een belangrijke tegenstander én handelspartner van Egypte. Het Metropolitan Museum of Art benadrukt dat Kerma tijdens de Egyptische Tweede Tussenperiode zelfs forten in Neder-Nubië bezette en diplomatieke contacten onderhield met de Hyksos in de Nijldelta (Metropolitan Museum of Art, “Sudan, 2000–1000 B.C.”).

Dat is relevant voor de manier waarop Afrikaanse geschiedenis wordt verteld. Wanneer Nubië alleen verschijnt als zuidelijke provincie van Egypte, wordt een zelfstandig machtscentrum onzichtbaar. Kerma laat zien dat de politieke relatie langs de Nijl wederkerig was: handel, oorlog, culturele beïnvloeding en macht stroomden in beide richtingen.

Open-gelicentieerde foto: piramiden van Meroë, Fabrizio Demartis, CC BY-SA 2.0 — open bron / afbeelding

2.3 Wanneer waren “Egypte” en “Soedan” één gebied?

De vraag wanneer Egypte en Soedan “één land” waren, vereist precisie omdat moderne nationale staten toen nog niet bestonden. Er waren wel verschillende perioden waarin één politieke macht grote delen van beide huidige territoria beheerste. Tijdens het Egyptische Nieuwe Rijk, ongeveer 1550–1070 v.Chr., bracht Egypte een groot deel van Nubië tot aan de vierde cataract onder zijn bestuur. Nubische elites namen deel aan die provinciale administratie en Egyptische tempels en nederzettingen werden uitgebreid.

Eeuwen later keerde de machtsrichting om. Vanuit Kush, met Napata als belangrijk centrum, breidden Nubische heersers hun gezag noordwaarts uit. Koning Piye veroverde in de achtste eeuw v.Chr. grote delen van Egypte; zijn opvolgers vormden de 25e dynastie. Farao’s als Shabaka, Shebitku, Taharqa en Tantamani regeerden een rijk dat zowel Nubische als Egyptische gebieden omvatte. De populaire benaming “zwarte farao’s” verwijst naar deze Kushitische dynastie, maar academisch is “Kushitische heersers van de 25e dynastie” preciezer.

Er waren later opnieuw politieke verbindingen. Muhammad Ali’s in Egypte gevestigde dynastie veroverde Soedan vanaf 1821. En van 1899 tot 1956 bestond het Anglo-Egyptische Soedan, formeel een gezamenlijk Brits-Egyptisch condominium. Dat was echter geen gelijkwaardige eenheidsstaat van Egyptenaren en Soedanezen; de feitelijke machtsverhoudingen waren sterk koloniaal en Brits gedomineerd. Het is dus beter om te spreken over opeenvolgende perioden van politieke eenmaking of overheersing dan over één tijdloos “Egypte-Soedan”.

Open-gelicentieerd beeld: gereconstrueerd standbeeld van farao Taharqa, Tangopaso, publiek domein — open bron / afbeelding

Filosofische tussenvraag — Wat verandert er aan ons beeld van Afrika wanneer we niet alleen vragen wanneer Egypte “Nubië bestuurde”, maar ook wanneer Nubische koningen Egypte bestuurden?

 

2.4 Kush en Meroë: handel, religie en eigen schrift

Na de 25e dynastie bleef het koninkrijk Kush eeuwenlang bestaan. De politieke kern verschoof uiteindelijk richting Meroë, tussen de vijfde en zesde Nijlcataract. De ligging aan karavaanroutes en aan verbindingen via de Blauwe en Witte Nijl maakte Meroë tot een belangrijk handelscentrum. Meroïtische elites combineerden invloeden uit Egypte, Afrika ten zuiden van de Sahara en de hellenistische wereld. Zij ontwikkelden bovendien een eigen schrift, waarvan de taal slechts gedeeltelijk begrepen wordt.

De piramiden van Meroë zijn vandaag visueel beroemd, maar hun betekenis is groter dan architectuur. Ze herinneren eraan dat de geschiedenis van de Nijlvallei niet eenvoudig kan worden opgesplitst in een “Egyptische beschaving” in het noorden en een vormloos Afrika in het zuiden. Kush was zelf een staat met dynastieke tradities, religieuze instellingen, militaire macht, metaalbewerking en internationale handel. Rond de vierde eeuw n.Chr. verloor het rijk zijn dominante positie, mede in de context van de opkomst van Aksum en veranderingen in regionale handelsroutes (Metropolitan Museum of Art, “Sudan, 1–500 A.D.”).

2.5 Christelijk Nubië: een vergeten millennium

Tussen de ondergang van Kush en de volledige doorbraak van islamitische staten lag geen “donkere” tussenperiode. Vanaf de zesde eeuw ontstonden christelijke Nubische koninkrijken zoals Nobatia, Makuria en Alodia. Zij waren verbonden met het Koptische en bredere oosterse christendom, maar ontwikkelden eigen politieke en culturele vormen. De beroemde muurschilderingen uit de kathedraal van Faras tonen een verfijnde religieuze kunsttraditie.

Na de Arabisch-islamitische verovering van Egypte in de zevende eeuw werd Nubië niet onmiddellijk veroverd. Het zogeheten Baqt-verdrag tussen Makuria en het islamitische Egypte regelde langdurig grensverhoudingen, handel en wederzijdse verplichtingen. Juist deze eeuwenlange co-existentie is essentieel: islamisering was geen enkele invasiegolf die op één dag een christelijk Afrika verving. Zij voltrok zich via handel, migratie, huwelijk, religieuze geleerden, lokale machtsverschuivingen en de geleidelijke verzwakking van christelijke staten.

Open beeld: fresco uit de kathedraal van Faras, 10e/11e eeuw, publiek domein — open bron / afbeelding

3. Islamisering, arabisering en sociale status

3.1 Islamisering was langzaam en regionaal verschillend

Vanaf de zevende eeuw nam het contact tussen Arabischsprekende moslims en Nubische, Beja- en andere bevolkingen toe. Toch werd Noord-Soedan pas na vele eeuwen overwegend islamitisch en Arabischtalig. In sommige gebieden verspreidde Arabisch zich sneller als handelstaal dan als thuis- of identiteitstaal. In andere gebieden werd de islam aangenomen terwijl lokale talen bleven bestaan. Nubische talen worden tot vandaag gesproken; Beja-gemeenschappen behielden hun eigen taaltradities; in Darfur bestonden islamitische sultanaten zonder dat alle inwoners zichzelf als “Arabier” zagen.

Heather Sharkey beschrijft dit als een langdurig proces van ta'rib, arabisering, waarin taal, genealogie en cultuur geleidelijk verschoven. Belangrijk is het onderscheid tussen islamisering en arabisering. Islam is een religie met universele claims; “Arabisch” kan taal, genealogie, cultuur of politieke identiteit betekenen. In Soedan raakten die dimensies vaak met elkaar verweven, maar nooit volledig. Wie moslim was, was niet automatisch Arabisch; wie Arabisch sprak, had niet noodzakelijk dezelfde afkomst of politieke belangen (Sharkey 2008).

3.2 Hoe kon islam sociale status veranderen?

De vraag hoe islam “sociale status bracht” vraagt om nuance. In verschillende historische contexten konden bekering tot de islam, kennis van het Arabisch, aansluiting bij soefi-netwerken en toegang tot islamitische rechtspraak voordelen bieden. Handelaren kregen toegang tot grotere handelswerelden; religieuze geleerden konden prestige verwerven; families die zich op vooraanstaande Arabische of islamitische genealogieën beriepen konden hun sociale positie versterken. Voor voormalige slaven of gemarginaliseerde personen kon volledige opname in een moslimgemeenschap bovendien een taal van vrijheid en morele gelijkwaardigheid bieden.

Maar dat ideaal viel niet samen met de sociale werkelijkheid. Slavernij bleef eeuwenlang bestaan in moslimstaten in Noordoost-Afrika, net zoals zij in andere religieuze en politieke systemen bestond. In Soedan raakten kleur, herkomst, slavernijverleden, beroep en vermeende Arabische afstamming soms verbonden met status. Sharkey laat zien dat het Arabische woord sudani — letterlijk verbonden met “zwart” — in bepaalde negentiende- en vroegtwintigste-eeuwse contexten serviele of lage-statusassociaties kon hebben. De latere nationale betekenis van “Sudanese” veranderde dat begrip ingrijpend.

Daarom moet men twee waarheden tegelijk vasthouden. De islam bood een universeel religieus vocabulaire waarin gelovigen principieel gelijk voor God zijn, en islamitische netwerken konden concrete sociale mobiliteit mogelijk maken. Tegelijk konden moslims in de praktijk raciale en genealogische hiërarchieën reproduceren. Religie vernietigde de sociale orde dus niet; zij veranderde de middelen waarmee status werd geclaimd en betwist (Deng 1995; Sharkey 2008).

Filosofische tussenvraag — Wanneer een religie gelijkwaardigheid predikt maar een samenleving hiërarchie blijft produceren, waar moeten we dan het verschil zoeken: in de religieuze leer, in politieke instituties, in economie — of in de manier waarop mensen religieuze taal gebruiken?

 

3.3 Arabische genealogieën en de politiek van afkomst

In Noord- en Centraal-Soedan gingen verschillende gemeenschappen zich in de loop der tijd verbinden met genealogieën die terugvoerden op Arabische voorouders. Groepen als Ja’aliyyin en delen van de Baggara ontwikkelden sterke Arabische identiteiten. Zulke genealogieën kunnen zowel reële historische vermenging als politieke herinnering, prestige en symbolische afstamming bevatten. Historicus Jay Spaulding heeft laten zien dat genealogische tradities ook geconstrueerde aspecten hadden: afkomst is niet alleen biologie, maar een manier waarop groepen zichzelf sociaal plaatsen.

Dat helpt om een schijnbare paradox te begrijpen. Veel mensen die zichzelf in Soedan als Arabisch identificeren hebben diepe lokale Afrikaanse wortels. “Arabisch” is daarom vaak geen alternatief voor “Afrikaans”, maar een historische identiteit gevormd door taal, huwelijk, religie en sociale positie. De latere tegenstelling “Arab versus African”, vooral bekend uit verslaggeving over Darfur, kan daardoor meer verhullen dan verklaren wanneer zij als raciale zuiverheid wordt opgevat.

3.4 Funj/Sennar en Darfur: islamitische staten vóór Europees kolonialisme

Vanaf het begin van de zestiende eeuw groeide het Funj-sultanaat met Sennar als centrum uit tot een belangrijke staat langs de Blauwe Nijl. Islamitische geleerden en soefi-ordes kregen er steeds meer invloed, terwijl het politieke en culturele leven tegelijk lokale Afrikaanse tradities behield. Het Funj-rijk laat zien dat islamisering geen simpel proces van “Arabische vervanging” was: nieuwe religieuze en taalkundige identiteiten werden ingebouwd in bestaande machtsstructuren.

In het westen ontwikkelde het Darfur-sultanaat een eigen politieke traditie. De Fur-dynastie bestuurde een gebied met landbouwers, veehouders, handelsgemeenschappen en verschillende talen. Het hakura-systeem koppelde land en politieke autoriteit aan rechten en toewijzingen. Darfur was islamitisch, maar bleef sterk verbonden met de Sahel en trans-Saharaanse handelsroutes. Dat is belangrijk voor de moderne geschiedenis: Darfur was geen “verre woestijnprovincie” die pas door Khartoem geschiedenis kreeg. Het had een eigen staatstraditie voordat het in 1916 definitief in Anglo-Egyptisch Soedan werd opgenomen.

3.5 Slavernij, emancipatie en de lange schaduw van status

Slavernij behoort tot de moeilijkste maar onmisbare lagen van de Soedanese geschiedenis. Zij bestond in verschillende vormen vóór de negentiende eeuw, maar de Turko-Egyptische expansie vanaf 1821 vergrootte de schaal van militaire slavenraids en commerciële netwerken. Vooral gebieden in de Nuba Mountains, de Blauwe Nijl en verder naar het zuiden werden reservoirs waaruit mensen met geweld werden weggevoerd. In de negentiende eeuw ontstonden bovendien grote handels- en militaire ondernemingen in Bahr al-Ghazal, waar ivoor, vee en mensen onderdeel werden van grensoverschrijdende economieën. Deze geschiedenis kan niet eenvoudig worden gereduceerd tot “Arabieren versus Afrikanen”: daders, tussenpersonen, lokale elites, soldaten en slachtoffers kwamen uit uiteenlopende achtergronden. Wel werd niet-islamitische en als “zwarte” gecategoriseerde herkomst in veel contexten gebruikt om onderwerping te legitimeren.

Ahmad Alawad Sikainga laat zien dat de Britse verovering van 1898 slavernij niet met één juridisch besluit uit de samenleving liet verdwijnen. De koloniale staat presenteerde emancipatie als beschavingsmissie, maar was tegelijkertijd afhankelijk van arbeid in steden, spoorwegen en landbouwprojecten. Voormalig tot slaaf gemaakten moesten hun vrijheid daarom vaak verwerven binnen een economie die hun arbeidskracht nog steeds nodig had. Vrijheid betekende juridisch niet automatisch sociale gelijkheid. Status kon doorwerken in woonwijken, beroepen, huwelijksmogelijkheden, familienamen en stigma. De geschiedenis van emancipatie is daarmee een goed voorbeeld van het verschil tussen een formele hervorming en een werkelijk veranderde sociale orde (Sikainga 1996).

Dit helpt ook te begrijpen waarom discussies over huidskleur, “Arabische” genealogie en afkomst in Soedan zo gevoelig kunnen zijn. Niet omdat iedere hedendaagse familie zich rechtstreeks in een meester-slaafverhouding tot een andere familie bevindt, maar omdat oudere categorieën van vrije afkomst, vermeende Arabische genealogie en serviele status zich hebben vermengd met modern raciaal denken, onderwijs, stedelijke status en staatsmacht. Sharkey beschrijft hoe de betekenis van Arabische identiteit in de twintigste eeuw verder politiseerde, terwijl Sikainga laat zien dat de erfenis van slavernij niet verdween met emancipatie. Beide processen maken duidelijk dat identiteit zowel cultureel als materieel is: een naam of afkomst kan verbonden raken met kansen, waardigheid en toegang tot instituties.

Daarbij hoort een belangrijke nuance. Het zou historisch onjuist en moreel problematisch zijn om hedendaagse Arabischsprekende Soedanezen collectief als erfgenamen van “daders” te behandelen, net zoals het onjuist is om alle niet-Arabisch geïdentificeerde groepen uitsluitend als slachtoffers te beschrijven. Door eeuwen van migratie, huwelijk, slavernij, vrijlating, taalverschuiving en stedelijke vermenging lopen familielijnen door zulke categorieën heen. De analytische vraag is daarom niet wie vandaag “zuiver” bij een historische categorie hoort, maar welke hiërarchieën door instituties en sociale praktijken werden gereproduceerd.

Filosofische tussenvraag — Wanneer de wet iemand vrij verklaart maar sociale vooroordelen, armoede en genealogisch stigma blijven bestaan, op welk moment is emancipatie dan werkelijk voltooid?

4. Bevolkingsgroepen, historische herinneringen en “tribes”: verschillen zonder essentie

Soedan en Zuid-Soedan behoren tot de taalkundig en cultureel meest diverse delen van Afrika. Voor een leesbaar overzicht is het nuttig enkele belangrijke gemeenschappen te noemen, maar elk overzicht is een vereenvoudiging. Grenzen lopen door regio’s, families en steden heen; meertaligheid is normaal; religieuze identiteit overlapt vaak met lokale en nationale identiteiten. Het woord “stam” wordt in Nederlandse media veel gebruikt, maar kan de indruk wekken van afgesloten, tijdloze groepen. Daarom gebruikt dit essay liever “gemeenschap”, “bevolkingsgroep”, “etnische identiteit” of, wanneer de historische bron zelf zo spreekt, “tribale” administratie.

Regio / gemeenschap

Taal / religie (globaal)

Historische context

Belangrijke nuance

Nubische gemeenschappen (o.a. Mahas, Danagla, Halfawi)

Nubische talen en Arabisch; grotendeels islamitisch

Noordelijke Nijlvallei; erfgenamen van lange Nubische geschiedenis

Islamisering betekende niet automatisch taalverlies of “Arabische” identiteit.

Ja’aliyyin, Shaigiya en andere riviergroepen

Arabisch; islamitisch

Nijlcentrum; belangrijke rol in handel, administratie en moderne elitevorming

“Arabische” identiteit is historisch en genealogisch, niet een eenvoudige raciale categorie.

Beja

Beja-talen en Arabisch; islamitisch

Oost-Soedan en Rode Zee

Eigen regionale geschiedenis; langdurige spanningen over ontwikkeling en vertegenwoordiging.

Fur

Fur en Arabisch; islamitisch

Centraal Darfur; historisch Darfur-sultanaat

Belangrijk doelwit van geweld in Darfur; niet alle lokale conflicten zijn etnisch van oorsprong.

Masalit

Masalit en Arabisch; islamitisch

West-Darfur / grens Tsjaad

Landrechten, burgerschap en grenspolitiek werden cruciaal in modern geweld.

Zaghawa

Zaghawa-talen en Arabisch; islamitisch

Noord-Darfur / Tsjaad; pastorale en handelsnetwerken

Transgrensrelaties maken nationale grenzen minder vanzelfsprekend.

Baggara-groepen, incl. Rizeigat/Misseriya

Arabisch; islamitisch

Kordofan en Darfur; vaak pastorale/agropastorale geschiedenis

Niet gelijkstellen aan Janjaweed of RSF; politieke allianties verschillen sterk.

Nuba Mountains-gemeenschappen

Veel talen; islam, christendom en lokale tradities

South Kordofan

“Nuba” omvat grote diversiteit; conflict draait ook om land, staat en autonomie.

Dinka

Dinka-talen; christendom en lokale religieuze tradities

Vooral Zuid-Soedan

Grootste categorie in Zuid-Soedan, maar intern zeer divers.

Nuer

Nuer; christendom en lokale tradities

Zuid-Soedan en grensgebieden

Historische relaties met Dinka omvatten conflict én uitwisseling, huwelijk en mobiliteit.

Shilluk, Azande, Bari en vele andere zuidelijke groepen

Diverse talen en religieuze tradities

Zuid-Soedan

Zuid-Soedan is geen één etnisch of cultureel blok.

Rashaida

Arabisch; islamitisch

Oost-Soedan en Rode Zee; transregionale netwerken

Een relatief recentere migratiegeschiedenis uit de Arabische kustregio; politieke belangen lopen niet automatisch gelijk met die van andere Arabischsprekende groepen.

Ingessana en andere Blauwe-Nijlgemeenschappen

Diverse talen; islam, christendom en lokale tradities

Blauwe Nijl; historische verbindingen met de Funj-wereld

Koloniale categorieën vereenvoudigden een gebied met veel overlappende politieke en sociale verbanden.

Equatoriaanse gemeenschappen (o.a. Bari, Kakwa, Zande, Madi)

Diverse talen en religieuze tradities

Zuid-Soedan, vooral Equatoria

Grieven rond centralisatie, land en vermeende Dinka-dominantie zijn politiek belangrijk, maar Equatoria is zelf zeer divers.

Deze tabel moet dus niet gelezen worden als een lijst van partijen die “van nature” tegenover elkaar staan. In veel gebieden deelden boeren en herders markten, waterpunten en seizoensroutes; gemeenschappen trouwden over grenzen heen; mensen verhuisden naar steden en namen meerdere talen en identiteiten aan. Politiek geweld ontstaat niet automatisch uit verschil. Het ontstaat wanneer verschil wordt verbonden aan macht: wie krijgt land, wie draagt wapens, wie wordt door de staat beschermd, wie krijgt burgerschap en wie kan aanspraak maken op bestuur?

Filosofische tussenvraag — Wanneer wordt cultureel verschil gevaarlijk? Op het moment dat mensen verschillend zijn — of op het moment dat toegang tot grond, veiligheid en burgerschap afhankelijk wordt gemaakt van dat verschil?

 

4.1 Van “groepssentiment” naar historische herinnering

In dit hoofdstuk worden grieven en herinneringen niet gepresenteerd als eigenschappen van een volk, maar als historische repertoires: terugkerende manieren waarop politieke bewegingen, families, lokale leiders, activisten en onderzoekers het verleden betekenis geven. Binnen iedere gemeenschap bestaan mensen die zulke verhalen sterk onderschrijven, mensen die andere prioriteiten hebben en mensen die meerdere identiteiten combineren. Een stadsbewoner in Khartoem met Nubische familiebanden kan anders naar “Nubische identiteit” kijken dan een oudere bewoner van de Nijlvallei; een Beja-handelaar in Port Sudan kan andere politieke belangen hebben dan een pastorale familie in de Rode-Zeeheuvels; Dinka-, Nuer- of Fur-identiteit zegt op zichzelf weinig over iemands partijpolitiek.

Het begrip “marginalisering” is daarom nuttig zolang het niet als één uniforme ervaring wordt gebruikt. Abdullahi Gallab beschrijft de Soedanese “margin” als gebieden en bevolkingen die structureel minder toegang kregen tot besluitvorming en middelen. Maar zelfs binnen een gemarginaliseerde regio bestaan lokale elites, genderhiërarchieën, klassenverschillen en stedelijk-rurale tegenstellingen. De categorie “periferie” mag dus niet opnieuw doen wat het bekritiseert: enorme interne verschillen uitwissen (Gallab 2011).

Filosofische tussenvraag — Wanneer wordt herinnering een bron van rechtvaardigheid, en wanneer wordt zij een politiek wapen? Wie mag bepalen welke herinnering “nationaal” wordt?

4.2 Noordelijke Nubiërs: de Nijl als thuis, taal en het geheugen van Wadi Halfa

Nubische gemeenschappen in Noord-Soedan — onder meer Halfawi, Mahas en Danagla — dragen een uitzonderlijk lange historische relatie met de Nijlvallei. De moderne herinnering aan Nubië bestaat echter niet alleen uit trots op Kerma, Kush of de christelijke koninkrijken. Zij bevat ook ervaringen van taalverschuiving, migratie en staatsgeleide ontwikkeling. De bouw van de Aswan High Dam en de vorming van het stuwmeer in de jaren zestig overspoelden het oude Wadi Halfa en omliggende dorpen. Tienduizenden Sudanese Nubiërs werden hervestigd, vooral in het New Halfa-project ver ten zuidoosten van hun oorspronkelijke woongebied. Historische foto’s van de Hussein-moskee bij Wadi Halfa die in 1964 door het stijgende water wordt omgeven, zijn daardoor niet alleen beelden van infrastructuur: zij zijn visuele documenten van verlies van plaats.

Voor veel betrokken families raakte hervestiging aan meer dan bezit. Land bevat begraafplaatsen, herinneringen, heilige plaatsen, dialecten, landbouwkennis en familiegeografie. Onderzoek naar New Halfa laat bovendien zien dat niet alleen hervestigde Nubiërs met problemen te maken kregen: lokale pastorale gemeenschappen in het hervestigingsgebied verloren eveneens land aan irrigatie en nieuwe nederzettingen. De geschiedenis levert dus geen eenvoudig schema van één slachtoffer en één lokale tegenstander. Eén ontwikkelingsproject kon verschillende groepen op verschillende manieren ontwrichten.

De politieke gevoeligheid rond dammen en Nubische cultuur moet tegen die achtergrond worden gelezen. Niet iedere Nubische Soedanees heeft dezelfde houding tegenover de centrale staat, Arabische taal of ontwikkelingsprojecten. Wel helpt het geheugen van Wadi Halfa verklaren waarom “ontwikkeling” in deze regio niet alleen wordt beoordeeld op megawatts, irrigatie of nationaal inkomen, maar ook op de vraag wie de kosten draagt en wie mag bepalen wat als vooruitgang telt.

Filosofische tussenvraag — Kan een staat een dam “ontwikkeling” noemen wanneer een gemeenschap tegelijk haar huizen, graven, taalgebied en landschap verliest? Welke kosten kunnen in geld worden gecompenseerd en welke niet?

4.3 Rivier-Nijl en noordelijke elites: nabijheid tot de staat is geen collectieve schuld

In veel analyses van Soedan wordt gesproken over een rivier- of Nijlvallei-elite die politiek en economisch voordeel had ten opzichte van perifere regio’s. Daar zit een belangrijke institutionele waarheid achter: koloniale en postkoloniale onderwijs-, bestuurs- en handelsnetwerken concentreerden zich sterk rond Khartoem en delen van de noordelijke Nijlvallei. Sharkey wijst erop dat het Britse bestuur na 1898 een relatief smalle elite binnen Arabisch geïdentificeerde noordelijke gemeenschappen bevoordeelde, waarna delen van deze elite na onafhankelijkheid de taal van een Arabisch-Soedanese nationale identiteit in staatsbeleid vertaalden (Sharkey 2008).

Maar “riviergroepen” vormen geen homogene machtsklasse. Ja’aliyyin, Shaigiya, Nubische en andere noordelijke gemeenschappen bevatten boeren, arbeiders, vrouwen, oppositieactivisten, religieuze stromingen en families die weinig directe toegang tot staatsmacht hadden. Abdullahi Ali Ibrahim laat bovendien voor de Ja’aliyyin zien hoe contextueel identiteitswoorden zijn: dezelfde persoon kan “Arab” in de ene relatie anders gebruiken dan in een andere, en genealogie functioneert ook als sociaal verhaal in plaats van als eenvoudig biologisch bewijs (Ibrahim 1988).

Dit is politiek relevant omdat kritiek op een historisch gecentraliseerde staat gemakkelijk kan veranderen in collectieve beschuldiging van gewone burgers uit het noorden. Een analytisch nauwkeuriger benadering richt zich op instellingen, netwerken en beleidskeuzes: wie controleerde ministeries, leger, onderwijs, krediet, irrigatie en export? Welke regio’s ontvingen investeringen? Wie bepaalde de officiële taal? Zo kan historische ongelijkheid worden benoemd zonder afkomst op zichzelf tot schuld te maken.

Filosofische tussenvraag — Als privileges historisch aan een regio of netwerk zijn gekoppeld, hoe corrigeert men die ongelijkheid zonder afkomst zelf tot een nieuwe categorie van schuld te maken?

4.4 Beja en Oost-Soedan: rijkdomscorridor, land en de ervaring van verwaarlozing

Oost-Soedan is een scherp voorbeeld van de tegenstelling tussen nationale rijkdom en lokale achterstelling. De regio omvat Port Sudan, de belangrijkste zeehaven van het land, en heeft landbouw, veeteelt en minerale hulpbronnen. Tegelijk documenteerden Sara Pantuliano en andere onderzoekers al vóór de huidige oorlog langdurige klachten over gebrekkige gezondheidszorg, onderwijs, water, werkgelegenheid en politieke vertegenwoordiging. Het Beja Congress, opgericht in de twintigste eeuw, werd een belangrijk kanaal voor zulke grieven. In interviews uit Oost-Soedan werd herhaaldelijk het gevoel beschreven dat rijkdom door de regio stroomde zonder dat lokale gemeenschappen er evenredig van profiteerden (Pantuliano 2006).

Ook hier is “de Beja” geen enkelvoudige actor. Beja-identiteit omvat verschillende groepen en lokale geschiedenissen; mensen wonen zowel in pastorale gebieden als in steden. De Rode Zee vormde bovendien eeuwenlang een zone van handel, pelgrimage, huwelijk en migratie. Pantuliano’s recentere werk over land en identiteit benadrukt juist hoe politieke categorieën en claims op territorium door die lange geschiedenis zijn gevormd. Koloniale hervormingen van grondbezit en bestuur konden customary claims verzwakken, terwijl grote landbouw- en ontwikkelingsprojecten later toegang tot graasland en mobiliteit veranderden (Pantuliano 2002; 2023).

Een belangrijk sentiment in politieke mobilisatie is daarom niet simpelweg “etnische trots”, maar de morele vraag wie recht heeft op opbrengsten van een regio. Wanneer een nationale haven, goudmijn of irrigatiecorridor in een perifere regio ligt, botsen ten minste drie ideeën over rechtvaardigheid: de staat ziet een nationaal goed, lokale bewoners zien een territoriale en historische aanspraak, en commerciële actoren zien een economische bron. Dat conflict is niet uniek voor Soedan, maar in een staat met een lange geschiedenis van centrum-periferieongelijkheid krijgt het extra lading.

Filosofische tussenvraag — Van wie is de rijkdom van een regio: van de lokale gemeenschap, van alle burgers van de staat, of van degene die de infrastructuur financiert? Wat betekent “eerlijk delen” wanneer deze aanspraken botsen?

4.5 Nuba Mountains: bescherming, slavernij, bestuur en meervoudige identiteit

De Nuba Mountains in Zuid-Kordofan worden vaak voorgesteld als één etnische zone, maar “Nuba” is een verzamelterm voor vele gemeenschappen met uiteenlopende talen, religies en historische ervaringen. Sommige gemeenschappen zijn overwegend islamitisch, andere christelijk of verbonden met lokale religieuze tradities; meertaligheid en Arabisch gebruik zijn wijdverspreid. De regio lag eeuwenlang aan de rand van staten en handelsnetwerken en werd in verschillende perioden getroffen door slavenraids en gewapende penetratie. Die geschiedenis droeg ertoe bij dat bergen voor sommige groepen niet alleen woonplaats maar ook bescherming tegen invallen waren.

Koloniaal bestuur voegde een nieuwe laag toe. Kamal Osman Salih beschreef hoe de Britse “Nuba Policy” in de eerste helft van de twintigste eeuw culturele bescherming combineerde met administratieve isolatie en etnische classificatie. Justin Willis nuanceert het idee dat kolonialisme eenvoudig “tribale vijandschap” creëerde: volgens hem was een belangrijke erfenis dat koloniale autoriteiten nieuwe vormen van lokaal bestuur en nieuwe machtsdragers creëerden die niet altijd aansloten bij bestaande ideeën over legitiem gezag (Salih 1990; Willis 2003).

Na onafhankelijkheid raakte de regio opnieuw betrokken bij nationale oorlogen. Dat maakt herinneringen aan slavernij, gesloten districten, gedwongen assimilatie en militaire campagnes politiek resonant. Maar ook hier moet men oppassen voor een lineair verhaal waarin “Nuba” automatisch tegenover “Arabieren” staan. In Zuid-Kordofan bestaan langdurige relaties tussen landbouwers en pastorale groepen, gedeelde markten, arbeidsrelaties, huwelijken en lokale afspraken over migratieroutes. Geweld kan zulke relaties vernietigen, maar hun eerdere bestaan laat zien dat conflict geen natuurlijke uitkomst van culturele diversiteit is.

Filosofische tussenvraag — Beschermt een beleid een cultuur wanneer het mensen isoleert om die cultuur te “bewaren”, of ontneemt het hun juist de vrijheid om zelf te veranderen?

4.6 Blauwe Nijl: een grensland dat door categorieën te klein wordt gemaakt

De Blauwe Nijl vormt een ander gebied waar de taal van vaste “tribes” de historische werkelijkheid slecht vangt. M. C. Jędrej laat voor de Ingessana en de erfenis van het Funj-sultanaat zien dat negentiende-eeuwse sociale verhoudingen veel complexer waren dan een tegenstelling tussen een islamitische staat en geïsoleerde “heidense stammen”. Netwerken van gezag liepen door gemeenschappen heen. Onder Turko-Egyptisch bestuur ontstonden nieuwe scheidslijnen tussen hooglandgroepen die moeilijk te onderwerpen waren en lager gelegen bevolkingen die in afhankelijkheidsrelaties terechtkwamen; later formaliseerde het koloniale bestuur weer andere etnische categorieën (Jędrej 2000).

Wendy James’ werk over de Blue Nile benadrukt hoe oorlog en verplaatsing persoonlijke levensgeschiedenissen veranderden. Het gebied lag tijdens de tweede burgeroorlog op een strategische breuklijn: formeel onderdeel van Noord-Soedan, maar met belangrijke SPLM/A-steun en nauwe grensverbindingen met Ethiopië. Het Comprehensive Peace Agreement gaf Blue Nile daarom een bijzonder politiek traject via “popular consultation” in plaats van het recht op het Zuid-Soedanese afscheidingsreferendum. Voor sommige inwoners betekende dit dat hun oorlogservaring wel werd erkend, maar hun staatsrechtelijke toekomst anders werd behandeld dan die van het Zuiden.

Hier wordt zichtbaar hoe geografische labels morele verwachtingen produceren. Wie door internationale diplomatie als “Noord” wordt geclassificeerd, krijgt andere opties dan wie als “Zuid” wordt geclassificeerd, ook wanneer lokale oorlogsgeschiedenissen overlappen. De vraag waar een regio “hoort” is dus nooit alleen cartografisch; zij gaat over veiligheid, burgerschap, politieke vertegenwoordiging en de mogelijkheid om over het eigen bestuur mee te beslissen.

Filosofische tussenvraag — Wanneer een grens bepaalt welk referendum of welke politieke keuze iemand krijgt, is een grens dan slechts een lijn op de kaart of een verdeling van politieke mogelijkheden?

4.7 Darfur: sultanaatsgeheugen, hakura, Fur, Masalit, Zaghawa en Arabische pastorale grieven

Darfur vereist misschien de meeste nuance omdat de termen “Arab” en “African” in internationaal taalgebruik sterk zijn verhard. Alex de Waal laat zien dat Darfur-identiteiten in verschillende perioden rond andere assen werden georganiseerd: de politieke wereld van het Darfur-sultanaat, islamitische identiteit, koloniale “administrative tribalism” en pas later de scherpe Arabisch-Afrikaanse polarisatie die met moderne oorlog en regionale geopolitiek werd verbonden (de Waal 2005). De tegenstelling is dus historisch krachtig geworden, maar zij mag niet worden teruggeprojecteerd alsof Fur, Masalit, Zaghawa en Arabischsprekende pastorale groepen altijd als twee raciale blokken tegenover elkaar stonden.

Land is daarbij cruciaal. Het historische hakura- en dar-systeem verbond territoriale rechten, politieke autoriteit en gebruiksrechten. Boeren, nomaden en seminomadische groepen hadden echter verschillende vormen van toegang tot grond en migratieroutes. Klimaatdruk, bevolkingsgroei, bestuurlijke veranderingen en oorlog maakten die regelingen kwetsbaarder. Abdul-Jalil en Unruh laten zien dat landrechten in de moderne Darfur-oorlog niet alleen achtergrond waren maar zelf inzet en instrument van conflict werden. De mogelijkheid om veroverd of ontruimd land te behouden kon gewapende mobilisatie stimuleren (Abdul-Jalil & Unruh 2013).

Een moeilijke maar noodzakelijke nuance is dat sommige Arabisch geïdentificeerde pastorale gemeenschappen eveneens historische grieven ontwikkelden, bijvoorbeeld rond landloosheid, beperkte formele territoriale rechten of verlies van migratieroutes. Zulke grieven konden door de regering en militieleiders worden gemobiliseerd. Het erkennen ervan rechtvaardigt geen Janjaweed- of RSF-misdaden en vermindert de ernst van vervolging van Fur-, Masalit- en andere burgers niet. Het voorkomt wel dat analyse vervalt in het idee dat één bevolkingscategorie uit zichzelf geweld “wilde”. Politieke ondernemers kunnen reële onzekerheden verbinden aan wapens, vijandbeelden en beloften van land.

Voor Fur, Masalit en andere getroffen gemeenschappen zijn herinneringen aan dorpsvernietiging, verdrijving, seksueel geweld en bezetting van land sinds 2003 — en in delen van Darfur ook in de huidige oorlog — intussen onderdeel van een nieuwe generatie historisch geheugen. Voor Arabische families die niet deelnamen aan milities kan de collectieve etikettering als “Janjaweed” juist als bedreiging of onrecht worden ervaren. De morele en politieke uitdaging is om verantwoordelijkheid zo precies mogelijk toe te wijzen: aan daders, commandanten, instituties en concrete organisaties, niet aan hele etnische categorieën.

Filosofische tussenvraag — Kan rechtvaardigheid tegelijk erkennen dat verschillende groepen reële grieven hebben én volhouden dat niet alle vormen van geweld moreel of juridisch gelijkwaardig zijn?

4.8 Zuid-Soedan: gedeeld bevrijdingsverhaal, Kokora en Dinka-Nuer herinneringen

Zuid-Soedan wordt soms voorgesteld als een voormalige eenheid die alleen door Khartoem werd onderdrukt en na 2011 “intern” uiteenviel. De werkelijkheid is complexer. Het gedeelde geheugen van oorlog tegen opeenvolgende regeringen in Khartoem is zeer belangrijk, maar Zuid-Soedan kende ook vóór onafhankelijkheid interne politieke en regionale spanningen. Tijdens de autonome periode na het Addis Ababa Agreement van 1972 ontstond bijvoorbeeld de Kokora-discussie over herverdeling van de ene zuidelijke regio in Equatoria, Bahr el Ghazal en Upper Nile. Voor veel Equatoriaanse politici stond decentralisatie voor bescherming tegen wat zij als Dinka-dominantie ervoeren; tegenstanders zagen redivision juist als verzwakking van Zuidelijke eenheid en als kans voor president Nimeiri om “divide and rule” toe te passen. In 1983 splitste Nimeiri het Zuiden in drie regio’s, tegelijk met andere maatregelen die de vrede ondermijnden. De politieke herinnering aan Kokora leeft in verschillende vormen voort (Boswell 2021).

De Dinka-Nuer verhouding laat nog scherper zien hoe historisch geheugen kan worden gemilitariseerd zonder dat etniciteit geweld onvermijdelijk maakt. Dinka- en Nuer-gemeenschappen hebben eeuwen van nabijheid, veeteelt, intermarriage, handel, conflict en wederzijdse beïnvloeding. In 1991 splitste de SPLA; troepen en gewapende Nuer-groepen verbonden aan Riek Machar vielen Dinka-gemeenschappen rond Bor aan. Het geweld werd een diep politiek en emotioneel referentiepunt. Human Rights Watch beschreef in 2014 hoe de aanvallen op Bor oude wonden uit 1991 opnieuw openden (HRW 2014).

In december 2013 werkte herinnering vervolgens in de andere richting mee aan een cyclus van wraak. Na het uitbreken van gevechten in Juba documenteerde Human Rights Watch gerichte moorden op Nuer-burgers door Dinka-leden van veiligheidsdiensten. Daarna sloten grote aantallen gewapende Nuer zich aan bij de oppositie, mede vanuit woede over die moorden, en werden Dinka-burgers in onder meer Bor aangevallen. In Bentiu en Malakal pleegden verschillende strijdende partijen eveneens etnisch gerichte misdrijven. Een analytische fout zou zijn om daaruit te concluderen dat “Dinka en Nuer elkaar haten”. De beter onderbouwde conclusie is dat politieke leiders en gewapende organisaties bestaande identiteitsnetwerken en traumatische herinneringen konden activeren in een context van zwakke instituties en straffeloosheid (HRW 2014).

Daarnaast mogen kleinere en regionale gemeenschappen niet verdwijnen in een Dinka-Nuer schema. Shilluk-politiek in Upper Nile, landkwesties in Equatoria, Azande-, Bari-, Madi-, Kakwa- en andere perspectieven hebben eigen geschiedenissen. USIP-onderzoek naar Equatoria benadrukt dat veel hedendaagse grieven draaien om autonomie, lokale macht, land en de perceptie van een te sterk gecentraliseerde Dinka-dominante staat. Het rapport benadrukt tegelijk dat “Equatorians” zelf een verzameling van diverse gemeenschappen zijn en geen uniforme politieke partij vormen (Boswell 2021).

Filosofische tussenvraag — Is vrede mogelijk wanneer twee gemeenschappen dezelfde geschiedenis onthouden als bewijs van elkaars verraad? Welke instituties kunnen voorkomen dat herinnering opnieuw een opdracht tot wraak wordt?

4.9 Wat al deze geschiedenissen verbindt: land, waardigheid en de vraag wie de staat is

Wanneer de regionale verhalen naast elkaar worden gelegd, vallen overeenkomsten op zonder de verschillen uit te wissen. In Nubië draait herinnering onder meer om landschap, taal en gedwongen hervestiging; in Oost-Soedan om land, pastorale mobiliteit, voorzieningen en het contrast tussen lokale armoede en nationale economische infrastructuur; in de Nuba Mountains en Blue Nile om de ervaring van grensland, classificatie, militarisering en onvoltooide politieke arrangementen; in Darfur om landrechten, sultanaatsgeschiedenis, staatsgeweld en massale verdrijving; in Zuid-Soedan om bevrijding, interne machtsverdeling en cycli van wraak. De gedeelde kern is niet “stammenstrijd”, maar de vraag hoe macht, veiligheid en middelen territoriaal worden verdeeld.

Daarmee verschuift ook de betekenis van identiteit. Identiteit wordt gevaarlijk wanneer zij de belangrijkste toegangspoort wordt tot bescherming: wanneer men wapens nodig heeft omdat de politie niet neutraal is; wanneer landrechten afhangen van etnische erkenning; wanneer publieke banen via patronage lopen; wanneer een aanval op één burger wordt geïnterpreteerd als aanval op een hele groep. Dan is het rationeel voor mensen om sterker op groepsnetwerken te vertrouwen, ook als zij persoonlijk een veel gemengdere identiteit hebben. Het probleem is dus niet dat mensen “te veel identiteit” hebben; het probleem is een politieke orde waarin identiteit veiligheid moet vervangen.

Een humane historische analyse moet daarom erkenning en individualisering combineren. Erkenning betekent dat specifieke gemeenschappen recht hebben op een serieus gehoor voor gedocumenteerde ervaringen van verdrijving, slavernij, racisme, uitsluiting of massaal geweld. Individualisering betekent dat niemand door geboorte collectief schuldig of collectief onschuldig is. Die combinatie is moeilijk, maar zonder haar wordt geschiedenis óf ontkend óf een nieuw wapen.

Filosofische tussenvraag — Wat zou veranderen wanneer burgerschap niet alleen betekent dat iedereen hetzelfde paspoort heeft, maar ook dat niemand een etnisch netwerk nodig heeft om veilig te zijn, land te bezitten of gehoord te worden?

Figuur. Centrum–periferie als terugkerend patroon: een analytische visualisatie, geen kaart van vaste etnische blokken.

Figuur. Identiteit als gelaagd proces: regio, taal, religie, afkomst, klasse en politieke ervaring kunnen tegelijk relevant zijn.

5. De negentiende eeuw: Turko-Egyptisch bestuur, slavernij en Mahdisme

5.1 De verovering van 1821

In 1821 trokken legers van Muhammad Ali Pasha, de machthebber van Egypte binnen het Ottomaanse rijk, zuidwaarts. Het nieuwe bestuur wordt vaak “Turko-Egyptisch” genoemd omdat het formeel in een Ottomaans-Egyptische bestuurswereld stond en diverse Turkse, Egyptische en andere officieren gebruikte. De verovering had economische en militaire doelen: belastinginning, goud, ivoor, rekruten en controle over handelsroutes.

De gevolgen waren regionaal zeer verschillend, maar in zuidelijke en westelijke gebieden groeiden gewapende slavenraids en handel in mensen sterk. Handels- en militaire posten — zariba’s — werden knooppunten van extractie. Sommige lokale leiders werkten met handelaren of de staat samen; andere gemeenschappen boden weerstand of trokken weg. Het is belangrijk slavernij niet alleen als “Arabisch versus Afrikaans” te beschrijven. Slavenhandel betrok uiteenlopende tussenpersonen, en de categorieën van dader en slachtoffer liepen niet altijd langs één etnische grens. Toch liet de associatie tussen noordelijke macht, gewapende raids en zuidelijke gevangenschap een diepe politieke herinnering na.

5.2 De Mahdistische revolutie: bevrijding én nieuwe staat

In 1881 verklaarde de religieuze leider Muhammad Ahmad zichzelf tot de Mahdi, de door God geleide figuur die volgens islamitische verwachtingen rechtvaardigheid zou herstellen. Zijn beweging mobiliseerde onvrede over belastingen, bestuur, religieuze corruptie en buitenlandse invloed. In 1885 veroverden de Mahdisten Khartoem; de Britse generaal Charles Gordon kwam om. De Mahdistische overwinning beëindigde het Turko-Egyptische bewind en creëerde een onafhankelijke staat onder de Mahdi en vervolgens kalief Abdallahi.

In koloniale Britse herinneringscultuur werd het beleg van Khartoem vaak verteld als drama rond Gordon. Een Soedanees perspectief verschuift de vraag: waarom konden zoveel mensen zich achter de Mahdi scharen? Tegelijk mag antikoloniaal verzet niet automatisch worden gelijkgesteld aan liberale bevrijding. De Mahdistische staat legde harde militaire en religieuze discipline op, kende eigen interne oorlogen en dwang en werd door verschillende groepen verschillend ervaren. In 1898 versloegen Anglo-Egyptische troepen onder Herbert Kitchener het Mahdistische leger bij Omdurman. Een jaar later werd het condominium ingesteld.

Filosofische tussenvraag — Kan een beweging tegelijk antikoloniaal én autoritair zijn? Wat gebeurt er met geschiedschrijving wanneer “verzet tegen buitenlandse macht” automatisch als morele zuiverheid wordt voorgesteld?

 

6. Anglo-Egyptisch Soedan: koloniale ordening en de noord-zuidkloof

6.1 Eén kolonie, verschillende bestuursregimes

Het Anglo-Egyptische Soedan (1899–1956) was formeel een condominium van Groot-Brittannië en Egypte, maar de Britse invloed was doorslaggevend. Koloniale bestuurders wilden een uitgestrekt gebied met beperkte middelen beheersen. Zij deden dat onder meer via indirect rule: lokale gezagsdragers werden erkend of gecreëerd, kregen bestuurlijke en juridische bevoegdheden en werden onderdeel van de belasting- en ordehandhaving.

Dit systeem maakte sociale categorieën bestuurlijk. Wanneer een chief verantwoordelijk werd voor een “tribe” en een territorium, moest de staat bepalen wie tot die groep behoorde. Zulke beslissingen konden lokale autoriteit verharden. Leonardi beschrijft hoe in zuidelijk Soedan bestuursidealen van territoriale dorpen en tribale Native Administration over elkaar heen werden gelegd. De koloniale staat “ontdekte” dus niet alleen politieke gemeenschappen; hij hielp ze in specifieke vormen vast te zetten.

Historische kaart: Egypt under British protection and Anglo-Egyptian Sudan, Cambridge Modern History Atlas (1912), publiek domein — open bron / afbeelding

6.2 Southern Policy en gesloten districten

In de eerste helft van de twintigste eeuw behandelden Britse bestuurders het zuiden vaak als afzonderlijk bestuursgebied. Via closed district-regelingen werden bewegingen van noordelijke handelaren, ambtenaren en religieuze invloeden beperkt. Missionaire scholen en Engels kregen in delen van het zuiden een andere rol dan Arabisch en islamitisch onderwijs in het noorden. De precieze uitvoering verschilde per provincie en periode, maar het politieke effect was duidelijk: noord en zuid ontwikkelden onder koloniale leiding uiteenlopende bestuurlijke en onderwijsnetwerken.

Tegen het einde van de koloniale periode draaide Londen die afzonderingspolitiek terug en werd het zuiden versneld in één onafhankelijk Soedan geïntegreerd. Juist die abrupte omschakeling creëerde wantrouwen. Zuidelijke elites vreesden dat zij in een onafhankelijke staat door een noordelijke Arabischtalige elite zouden worden overvleugeld. De mutiny in Torit in 1955, nog vóór de formele onafhankelijkheid, wordt vaak als begin van de eerste burgeroorlog gezien.

6.3 Economische ongelijkheid en de staat rond de Nijl

Koloniaal economisch beleid investeerde relatief sterk in gebieden die export en bestuur konden ondersteunen, zoals de Nijlvallei en het Gezira-irrigatieproject. Dat betekende niet dat iedere noordelijke burger rijk of bevoordeeld was; grote delen van het noorden bleven arm. Maar institutioneel groeide wel een corridor waarin onderwijs, infrastructuur, administratie en politieke netwerken dichter geconcentreerd waren dan in veel perifere gebieden.

Na 1956 erfde de nieuwe staat deze ruimtelijke ongelijkheid. Ministers en partijen konden beleid veranderen, maar deden dat vaak slechts gedeeltelijk. Daardoor werd “Khartoem” in politieke taal meer dan een stad: het werd een symbool van een centrum dat belastingen, grondstoffen en militaire macht naar zich toe trok terwijl Darfur, het zuiden, de Nuba Mountains, Blue Nile en het oosten ongelijke toegang tot staatsmiddelen ervoeren.

Filosofische tussenvraag — Wanneer een nieuwe nationale vlag wordt gehesen maar de bestuurlijke infrastructuur, grenzen, economische corridors en eliteposities grotendeels blijven bestaan, hoeveel “dekolonisatie” heeft dan werkelijk plaatsgevonden?

 

7. Onafhankelijkheid en twee burgeroorlogen

7.1 1956: onafhankelijk maar niet opnieuw ontworpen

Soedan werd op 1 januari 1956 onafhankelijk. De politieke uitdaging was enorm: hoe bouw je één legitimiteit voor een staat met tientallen talen, verschillende religieuze geschiedenissen en sterk ongelijke regionale investeringen? Noordelijke partijen debatteerden over islam, Arabische identiteit, democratie en militair bestuur. Zuidelijke vertegenwoordigers vroegen om federale garanties en autonomie. Veel daarvan werd onvoldoende institutioneel opgelost.

De eerste burgeroorlog (meestal 1955–1972 gedateerd) ontwikkelde zich uit muiterijen en verspreid verzet in het zuiden. De Anyanya-beweging werd een belangrijk gewapend netwerk; Joseph Lagu groeide uit tot een centrale leider. Het Addis Ababa Agreement van 1972 beëindigde de oorlog en gaf het zuiden regionale autonomie. Voor een periode verminderde het grootschalige geweld.

7.2 Van Addis Ababa naar de tweede oorlog

Het akkoord bleek niet duurzaam. President Jaafar Nimeiri veranderde in de jaren zeventig en vroege jaren tachtig zijn politieke koers, herverdeelde het zuiden en schoof richting een islamiserend staatsproject. In 1983 kondigde hij islamitische wetgeving af en brak opnieuw oorlog uit. De ontdekking en toekomstige exploitatie van olie versterkten bovendien de strategische betekenis van grens- en zuidelijke gebieden.

In datzelfde jaar ontstond de Sudan People’s Liberation Movement/Army onder John Garang. Het is historisch belangrijk dat Garangs officiële project aanvankelijk niet simpelweg “een onafhankelijk christelijk zuiden” was. Hij sprak over een New Sudan: een seculiere, democratische en pluralistische herstructurering van het gehele land. Daarmee werd de kern van het conflict opnieuw breder dan religie. De SPLM/A wilde het probleem van centrum en periferie oplossen door de staat zelf te veranderen.

7.3 1989, Bashir en de militarisering van de staat

In 1989 greep brigadegeneraal Omar al-Bashir de macht in een coup, samen met islamistische politieke krachten rond Hassan al-Turabi. De regering intensiveerde de oorlog en gebruikte zowel reguliere strijdkrachten als lokale milities. De tweede burgeroorlog werd uitzonderlijk destructief. Schattingen spreken van ongeveer twee miljoen doden door geweld, honger en ziekte, en miljoenen ontheemden. Zulke cijfers blijven schattingen omdat registratie in oorlogsgebieden onvolledig was.

Bashirs regime combineerde autoritair bestuur, veiligheidsdiensten, economische patronage en religieus-nationalistische legitimatie. In de jaren negentig en 2000 werd olie een cruciale bron van staatsinkomsten. Ook olievelden, pijpleidingen en de verdeling van inkomsten werden daardoor onderdeel van de politieke geografie van oorlog en vrede.

7.4 Het Comprehensive Peace Agreement van 2005

Na jaren onderhandelen ondertekenden de regering en de SPLM/A in januari 2005 het Comprehensive Peace Agreement (CPA). Het akkoord regelde machtsdeling, veiligheidsarrangementen, verdeling van olie-inkomsten, een autonome regering voor Zuid-Soedan en een referendum over zelfbeschikking na een overgangsperiode. John Garang werd eerste vicepresident van Soedan, maar kwam in juli 2005 om bij een helikopterongeluk. Salva Kiir nam zijn positie in de SPLM over.

Het CPA beëindigde de noord-zuidoorlog, maar loste niet alle andere conflicten op. Darfur was al in oorlog. Vraagstukken rond Abyei, South Kordofan en Blue Nile bleven bijzonder gevoelig. Het vredesmodel behandelde bovendien vooral twee grote partijen — de regering en SPLM/A — in een land met veel meer politieke en regionale bewegingen. Vrede op één front betekende dus niet automatisch een nationaal sociaal contract.

8. Darfur: van regionale marginalisering naar massaal geweld

8.1 Waarom Darfur niet tot “stammenstrijd” kan worden gereduceerd

Darfur kende al vóór 2003 conflicten over land, water en veeroutes. Droogte, woestijnvorming, bevolkingsgroei en veranderingen in seizoensmigratie verhoogden in sommige gebieden de druk. Maar die factoren verklaren op zichzelf geen massaal politiek geweld. Landconflicten worden oorlog wanneer wapens, staatssteun, georganiseerde mobilisatie en straffeloosheid erbij komen.

De veelgebruikte tegenstelling tussen “Arabische nomaden” en “Afrikaanse boeren” is bovendien te grof. Vrijwel alle grote Darfur-gemeenschappen zijn Afrikaans in geografische en historische zin en overwegend islamitisch. Veel groepen spreken Arabisch naast andere talen. Sommige Arabisch-identificerende gemeenschappen leven deels van landbouw, en sommige zogenoemde niet-Arabische groepen hebben pastorale tradities. De politieke labels “Arab” en “African” werden in de oorlog veel harder en gevaarlijker dan de dagelijkse sociale werkelijkheid ooit was.

8.2 De rebellie van 2003 en de Janjaweed

In 2003 kwamen onder andere de Sudan Liberation Army/Movement (SLA/M) en de Justice and Equality Movement (JEM) in opstand. Zij beschuldigden de centrale regering van politieke en economische marginalisering. De regering reageerde met militair geweld en met steun aan lokale milities die breed als Janjaweed bekend werden. Human Rights Watch, de Verenigde Naties en andere onderzoeksorganisaties documenteerden aanvallen op dorpen, moord, gedwongen verplaatsing, plundering en seksueel geweld.

De term Janjaweed moet zorgvuldig worden gebruikt. Zij verwees niet naar “alle Arabieren in Darfur”. Veel Arabische families en gemeenschappen namen niet aan de milities deel; sommigen verzetten zich ertegen of werden zelf getroffen. De VN-onderzoekscommissie van 2005 waarschuwde expliciet dat de scheidslijn niet zuiver etnisch was. Toch werden burgers uit onder meer Fur-, Masalit- en Zaghawa-gemeenschappen in belangrijke campagnes systematisch als doelwit geselecteerd.

8.3 Internationaal strafrecht en al-Bashir

De VN-Veiligheidsraad verwees de situatie in Darfur in 2005 naar het Internationaal Strafhof (ICC). Het Hof vaardigde arrestatiebevelen uit tegen meerdere personen, onder wie president Omar al-Bashir. Tegen hem werden beschuldigingen van misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en genocide geformuleerd. Dat maakte hem de eerste zittende president tegen wie het ICC een arrestatiebevel uitvaardigde.

Een juridisch label als genocide is belangrijk, maar het mag de bredere politieke analyse niet vervangen. Zelfs wanneer een rechtbank of onderzoekscommissie specifieke misdrijven kwalificeert, blijft de historicus vragen hoe staatsmacht, grondpolitiek, racialisering, militia governance en straffeloosheid zulke misdrijven mogelijk maakten.

Historische foto: Zamzam-kamp voor intern ontheemden in Darfur, Medhus, CC BY 2.0 — open bron / afbeelding

Filosofische tussenvraag — Wat is er nodig voor rechtvaardigheid na massaal geweld: alleen individuele strafzaken, of ook hervorming van landrechten, veiligheidsdiensten en de politieke economie die geweld mogelijk maakte?

 

9. Van Janjaweed-netwerken naar de RSF en de opkomst van Hemedti

9.1 Mohamed Hamdan Dagalo: van periferie naar nationaal machtscentrum

Mohamed Hamdan Dagalo, meestal Hemedti genoemd, komt uit de Rizeigat-omgeving van Darfur en groeide in de context van de Darfur-oorlog uit tot militia-commandant. Zijn loopbaan is historisch belangrijk omdat zij laat zien hoe de staat perifere gewapende actoren kon gebruiken en hoe zulke actoren vervolgens zelf nationale macht konden verwerven. De precieze biografische details van zijn vroege leven worden in bronnen niet altijd identiek weergegeven, maar zijn politieke opkomst is nauw verbonden met de militarisering van Darfur.

In 2013 formaliseerde het Bashir-regime de Rapid Support Forces. De RSF bouwde voort op delen van eerdere militianetwerken en grens-/paramilitaire formaties. Zij werd ingezet in Darfur en later ook elders in Soedan. Hemedti kreeg directere toegang tot het centrum van de macht, terwijl de RSF een eigen commandostructuur, inkomstenbronnen en economische belangen ontwikkelde. Goudwinning en commerciële netwerken werden daarbij bijzonder belangrijk.

Portret Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti), Government.ru, CC BY 4.0 — open bron / afbeelding

9.2 Het autoritaire dilemma van parallelle legers

Bashirs regime gebruikte concurrerende veiligheidsorganisaties als een vorm van coup-proofing: geen enkele militaire instelling mocht sterk genoeg worden om de president eenvoudig af te zetten. Maar een staat die meerdere gewapende centra naast elkaar creëert, bouwt een toekomstig soevereiniteitsprobleem in. Wie bezit uiteindelijk het geweldsmonopolie? Wie bepaalt rang, commandostructuur en budget? En wat gebeurt er wanneer een paramilitaire leider een eigen economische basis krijgt?

De RSF werd zo tegelijk instrument van de staat en een potentiële rivaal van het reguliere leger. Dat is een van de cruciale historische schakels tussen Darfur en de oorlog die in 2023 in Khartoem uitbrak. De oorlog kwam niet uit het niets; een bewuste autoritaire strategie van militair pluralisme veranderde in een strijd om de staat zelf.

10. Revolutie, mislukte transitie en de weg naar 15 april 2023

10.1 De revolutie van 2018–2019

Eind 2018 begonnen protesten tegen stijgende prijzen en economische crisis. Zij ontwikkelden zich snel tot een bredere beweging tegen drie decennia Bashir-regime. Professionele verenigingen, buurtcomités, vrouwen, studenten en uiteenlopende maatschappelijke groepen eisten vrijheid, vrede en rechtvaardigheid. Op 11 april 2019 werd Bashir door het leger afgezet.

De val van de president betekende echter niet de val van het veiligheidsstelsel. De SAF en RSF bleven gewapende machtscentra. Na massale protesten en zware repressie — waaronder het geweld tegen de sit-in in Khartoem in juni 2019 — ontstond een fragiele machtsdeling tussen militaire en burgerlijke vertegenwoordigers. Abdalla Hamdok werd premier van een overgangsregering. Het doel was uiteindelijk een burgerlijk bestuur, maar de veiligheidshervorming bleef onvoltooid.

Foto van de sit-in in Khartoem, 7 april 2019, Ola A. Alsheikh, CC BY-SA 4.0 — open bron / afbeelding

10.2 De coup van 2021

Op 25 oktober 2021 grepen militairen opnieuw in en werd de civiel-militaire transitie onderbroken. Generaal Abdel Fattah al-Burhan, leider van de SAF, en Hemedti stonden op dat moment nog aan dezelfde kant van de machtsgreep. De coup ondermijnde vertrouwen tussen burgerlijke bewegingen en veiligheidsinstellingen en vertraagde hervormingen die het leger onder burgerlijk toezicht moesten brengen.

Nieuwe onderhandelingen leidden in 2022 tot een raamwerk voor herstel van burgerlijk bestuur. Juist daarbij kwam een explosieve vraag centraal te staan: hoe en binnen welke termijn moest de RSF in de SAF worden geïntegreerd? Integratie betekende niet alleen technische legerhervorming. Het ging om posities, geld, bevelvoering, economische ondernemingen, persoonlijke veiligheid en uiteindelijk om wie de gewapende kern van de staat zou controleren.

10.3 Waarom brak de oorlog uit?

Op 15 april 2023 begonnen gevechten tussen SAF en RSF in Khartoem en andere delen van het land. De directe aanleiding lag in escalerende spanningen rond veiligheidssectorhervorming en integratie. De diepere oorzaken lagen in het bestaan van twee grote gewapende organisaties die allebei politieke macht, economische belangen en nationale ambities hadden.

Daarom is de omschrijving “oorlog tussen twee generaals” tegelijk waar en onvoldoende. Al-Burhan en Hemedti zijn centrale leiders, maar het conflict betreft de institutionele erfenis van een staat die decennia lang milities, parallelle veiligheidsdiensten en patronagenetwerken gebruikte. Daarbovenop kwamen de mislukte civiele transitie, de afwezigheid van een breed sociaal contract en onopgeloste centrum-periferieconflicten.

Figuur 4. De oorlog van 2023 als strijd om veiligheidssector, politieke transitie en staatsmacht — niet alleen als persoonlijke rivaliteit.

11. De oorlog van 2023–2026: fronten, misdrijven en humanitaire ineenstorting

11.1 Van Khartoem naar een gefragmenteerd oorlogslandschap

De eerste fase van de oorlog concentreerde zich sterk op Khartoem, Omdurman en Bahri, waar RSF-eenheden snel stedelijke posities innamen en de SAF luchtmacht en zware wapens inzette. Tegelijk escaleerde geweld in Darfur, waar oude militialijnen en etnische targeting opnieuw zichtbaar werden. In 2024 en 2025 verschoof het militaire initiatief meerdere keren. De SAF heroverde in 2025 grote delen van Khartoem en het centrale gebied. De RSF consolideerde daarentegen in het westen en veroverde in oktober 2025 El Fasher, de laatste Darfur-hoofdstad die lange tijd buiten haar controle was gebleven.

Daarna bleef Kordofan een cruciale verbindingszone tussen de door SAF gedomineerde centrale/noordelijke gebieden en de door RSF gedomineerde westelijke zones. Drone-aanvallen en langeafstandswapens vergrootten bovendien de afstand waarop partijen schade konden toebrengen. Tegen september 2026 blijft de feitelijke territoriale controle veranderlijk en lokaal complex; een kaart kan daarom sneller verouderen dan de onderliggende politieke analyse.

11.2 El Fasher en de ernst van het internationaal recht

De belegering en inname van El Fasher vormden een van de ernstigste episodes van de oorlog. Het VN-Mensenrechtenbureau meldde in februari 2026 dat het op basis van meer dan 140 interviews meer dan 6.000 doden documenteerde in de eerste drie dagen van de finale RSF-offensieve operatie, met duizenden slachtoffers in de stad en langs vluchtroutes. Het bureau stelde dat de gedocumenteerde schendingen oorlogsmisdaden en mogelijk misdaden tegen de menselijkheid konden vormen.

De Independent International Fact-Finding Mission for the Sudan ging in een afzonderlijk rapport verder en stelde dat tijdens de RSF-overname van El Fasher gedragingen waren vastgesteld die “hallmarks of genocide” vertoonden tegenover onder meer Zaghawa- en Fur-gemeenschappen. In juridisch zorgvuldige taal betekent dit dat VN-onderzoekers ernstige aanwijzingen vonden voor handelingen en intentiepatronen die aan genocidecriteria raken; een definitief juridisch oordeel over individuele strafrechtelijke aansprakelijkheid ligt uiteindelijk bij bevoegde rechtbanken.

Tegelijk moet de analyse van het bredere conflict niet suggereren dat slechts één partij het humanitair recht heeft geschonden. VN-onderzoekers en mensenrechtenorganisaties hebben ook aanvallen, willekeurige beschietingen, detentie, mishandeling en andere schendingen door SAF en aan SAF verbonden actoren gedocumenteerd. Neutraliteit betekent hier niet dat alle feiten “gelijk” moeten worden gemaakt; het betekent dat beschuldigingen per actor, plaats, periode en bewijsstandaard worden onderscheiden.

Filosofische tussenvraag — Wat betekent neutraliteit in een oorlog? Is het “beide kanten evenveel schuld geven”, of juist dezelfde juridische en morele maatstaf consequent op elke actor toepassen, ook wanneer de hoeveelheid bewijs per actor verschilt?

 

11.3 De humanitaire crisis in 2026

De humanitaire impact is moeilijk in één cijfer te vangen. De Wereldgezondheidsorganisatie meldde in april 2026 dat ongeveer 34 miljoen mensen humanitaire hulp nodig hadden en 21 miljoen mensen onvoldoende toegang hadden tot essentiële gezondheidsdiensten. Bijna twee vijfde van de zorginstellingen was niet operationeel. Ziekte-uitbraken, ondervoeding en aanvallen op gezondheidszorg verdiepten de crisis (WHO 2026).

Voedselzekerheidsanalyses van IPC schatten dat in februari–mei 2026 ongeveer 19,5 miljoen mensen zich in IPC-fase 3 of hoger bevonden — Crisis, Emergency of Catastrophe — en dat verschillende gebieden in Darfur en Kordofan een ernstig hongersnoodrisico hielden. Exacte aantallen veranderen met seizoenen, toegang en bevolkingsbewegingen. Dat is belangrijk: cijfers zijn geen statische waarheden maar momentopnames in een oorlog waarin miljoenen mensen vluchten, terugkeren of opnieuw worden verdreven.

Ontheemding heeft bovendien meerdere vormen. Miljoenen mensen zijn intern ontheemd, terwijl miljoenen anderen grenzen naar onder meer Tsjaad, Zuid-Soedan, Egypte en Ethiopië overstaken of later terugkeerden. In gebieden waar burgers terugkeren, zoals delen van Khartoem en Al Jazirah, wachten verwoeste huizen, mijnen en niet-ontplofte munitie, kapotte waternetwerken en ingestorte gezondheidszorg. “Terugkeer” is daarom niet hetzelfde als herstel.

11.4 Waarom humanitaire hulp de politiek niet kan vervangen

Noodhulp kan levens redden, maar zij kan geen politieke orde scheppen waarin burgers veilig zijn. Wanneer hulpkonvooien afhankelijk zijn van gewapende toestemming, wanneer markten worden geplunderd en wanneer gezondheidscentra worden aangevallen, wordt humanitaire toegang zelf een machtsvraagstuk. De crisis laat daarom zien dat voedsel, zorg en veiligheid niet los van staatsvorming kunnen worden gedacht.

Dat is ook een filosofisch punt: een staat is niet alleen een vlag en internationaal erkende grens. Voor burgers wordt “staat” ervaren via school, rechtbank, water, paspoort, landregistratie, politie en bescherming tegen geweld. Wanneer juist die functies verdwijnen of selectief worden, verliest staatsburgerschap zijn inhoud.

12. Zuid-Soedan: waarom het uit elkaar ging en wat onafhankelijkheid wel en niet oploste

12.1 Waarom afscheiding uiteindelijk aantrekkelijk werd

De afscheiding van Zuid-Soedan in 2011 was geen plotseling resultaat van “eeuwenoude etnische verschillen”. Zij volgde op twee lange burgeroorlogen, herhaald mislukte autonomie, ongelijke vertegenwoordiging, islamiseringsbeleid, strijd om hulpbronnen en diep wantrouwen tegenover centrale regeringen. Veel zuidelijke politieke actoren waren gaandeweg tot de conclusie gekomen dat garanties binnen één Soedan niet duurzaam waren.

Toch is het belangrijk John Garangs oorspronkelijke New Sudan-visie te herinneren. De belangrijkste zuidelijke beweging streed lang officieel voor hervorming van heel Soedan. Afscheiding werd de dominante uitkomst nadat decennia oorlog de mogelijkheid van gedeeld staatsburgerschap steeds ongeloofwaardiger maakten en het CPA expliciet zelfbeschikking organiseerde.

12.2 Het referendum en 9 juli 2011

In januari 2011 stemden inwoners van Zuid-Soedan in het door het CPA voorziene referendum. Volgens de officiële uitslag koos 98,83 procent van de geldige stemmen voor onafhankelijkheid. Op 9 juli 2011 werd de Republiek Zuid-Soedan onafhankelijk. De gebeurtenis werd wereldwijd gevierd als het einde van een lange antioorlogse en zelfbeschikkingsstrijd.

Maar de nieuwe grens sneed door economische systemen. Het grootste deel van de olievelden lag in het zuiden, terwijl de exportpijpleiding en haveninfrastructuur via Soedan naar de Rode Zee liepen. Abyei bleef betwist; grensdemarcatie, schulden, burgerschap en oliebetalingen bleven gevoelig. Politieke onafhankelijkheid maakte dus niet automatisch economische onafhankelijkheid mogelijk.

Foto onafhankelijkheidsdag Zuid-Soedan, Juba, 9 juli 2011, Steve Evans, CC BY 2.0 — open bron / afbeelding

Kaart van Sudan/South Sudan rond referendum 2011, Library of Congress, publiek domein — open bron / afbeelding

12.3 De burgeroorlog in Zuid-Soedan vanaf 2013

In december 2013 escaleerde een politieke machtsstrijd binnen de SPLM en de regering van president Salva Kiir in grootschalig geweld. Vicepresident Riek Machar werd een centrale tegenstander. Geweld kreeg snel etnische dimensies, vooral rond Dinka- en Nuer-identiteiten, en er vonden ernstige aanvallen op burgers plaats.

Toch waarschuwen onderzoekers ervoor dit te beschrijven als een onvermijdelijke Dinka-Nuer-oorlog. De conflictstructuur omvatte eliteconcurrentie, zwakke instellingen, militarisering, patronage, olie-inkomsten en een bevrijdingsbeweging die na onafhankelijkheid in een staat moest veranderen. Koloniale en oorlogsidentiteiten speelden mee, maar zij bepaalden het conflict niet vanzelf. De vredesakkoorden van 2015 en 2018 creëerden nieuwe machtsdelingsarrangementen, maar de politieke orde bleef fragiel.

12.4 Soedan en Zuid-Soedan blijven historisch verbonden

De onafhankelijkheid maakte van twee delen twee staten, maar niet twee gescheiden geschiedenissen. Handel, families, pastorale routes, olie-infrastructuur en vluchtelingenstromen blijven grensoverschrijdend. De oorlog in Soedan sinds 2023 heeft Zuid-Soedan economisch en humanitair geraakt, onder meer door vluchtelingen en terugkeerders en door problemen met olie-export. Omgekeerd beïnvloeden Zuid-Soedanese politieke verhoudingen de stabiliteit van grensgebieden.

De afscheiding is daarom zowel een antwoord op historische uitsluiting als een herinnering aan de grenzen van staatsdeling als oplossing. Een nieuwe grens kan zelfbeschikking bieden, maar zij kan institutionele zwakte, autoritarisme en ongelijkheid niet automatisch oplossen.

Filosofische tussenvraag — Wanneer is afscheiding een oplossing voor uitsluiting, en wanneer verplaatst zij de vraag slechts naar een kleinere staat: wie behoort tot het nieuwe centrum en wie wordt daar opnieuw periferie?

 

13. Kolonialisme, verantwoordelijkheid en de val van monocausale verklaringen

Een populaire verklaring voor Soedan luidt dat “de Britten noord en zuid verdeelden en daarom is er nu oorlog”. Daar zit een belangrijke kern van waarheid in: koloniale grenzen, indirect rule, ongelijke ontwikkeling en de Southern Policy droegen bij aan institutionele verschillen en politieke wantrouwen. Maar als totaalverklaring is de zin te eenvoudig.

Ten eerste bestonden vóór het kolonialisme al staten, slavernij, oorlog, regionale hiërarchieën en uiteenlopende identiteiten. Ten tweede veranderden Soedanese elites na 1956 actief de koloniale erfenis — soms richting inclusie, vaak ook richting sterkere centralisatie. Ten derde waren buitenlandse invloeden na onafhankelijkheid niet beperkt tot Groot-Brittannië: de Koude Oorlog, buurlanden, oliekapitaal, Golfstaten, wapennetwerken en regionale conflicten beïnvloedden de staat.

Een volwassen postkoloniale analyse gebruikt kolonialisme dus als structuur, niet als alibi. Zij vraagt welke institutionele paden werden aangelegd en vervolgens wie die paden bewandelde, veranderde of juist versterkte. Daarmee blijft menselijke verantwoordelijkheid intact.

14. Filosofische vragen die de geschiedenis van Soedan openlaat

14.1 Wat maakt een staat legitiem?

Max Weber definieerde de moderne staat beroemd via het legitieme geweldsmonopolie, maar Soedan laat zien dat legitimiteit meer is dan wie de meeste wapens bezit. Wanneer de staat bescherming ongelijk verdeelt, milities bewapent, burgers uit bepaalde regio’s als veiligheidsprobleem behandelt en publieke diensten concentreert, kan hij juridisch soeverein blijven en sociaal toch legitimiteit verliezen.

De strijd tussen SAF en RSF is in die zin niet alleen een strijd om het geweldsmonopolie; zij is een crisis van de vraag wie dat monopolie legitiem zou mogen dragen en onder welk burgerlijk toezicht.

Filosofische tussenvraag — Kan een staat legitiem zijn wanneer hij zijn grenzen controleert maar grote delen van zijn bevolking de staat vooral ontmoeten als belastinginner, soldaat of checkpoint?

 

14.2 Is identiteit iets wat we zijn of iets wat politiek wordt gemaakt?

Mensen ervaren identiteit vaak diep en oprecht. Dat maakt identiteit niet “nep”. Maar de betekenis van een identiteit kan veranderen wanneer een overheid er rechten aan koppelt. Een genealogie kan van familieverhaal een politieke titel worden; een taal kan van dagelijkse communicatiemiddel een toegangseis tot onderwijs worden; een regionale naam kan onder oorlogsomstandigheden een veiligheidslabel worden.

Soedan nodigt daarom uit tot een relationele filosofie van identiteit: niet alleen vragen “wie is Arabier?” of “wie is Afrikaan?”, maar vragen in welke historische situatie die categorie belangrijk wordt, wie haar gebruikt, en welke rechten of risico’s eraan verbonden zijn.

14.3 Kan vrede bestaan zonder historische rechtvaardigheid?

Een staakt-het-vuren kan het schieten stoppen en is daarom van immense waarde. Maar duurzame vrede vereist meer: veilige terugkeer, landrechten, herstel van eigendom, een geloofwaardige rechtsorde, hervorming van veiligheidsinstellingen en de mogelijkheid voor burgers om politieke macht vreedzaam te betwisten. In gebieden als Darfur is bovendien de herinnering aan eerdere straffeloosheid direct verbonden met angst voor nieuw geweld.

Daarom is transitional justice geen luxe voor ná de vrede. De verwachting of misdrijven ooit consequenties hebben, beïnvloedt al tijdens de oorlog hoe burgers de geloofwaardigheid van een toekomstig staatsproject beoordelen.

Filosofische tussenvraag — Is vrede het tegenovergestelde van oorlog, of is vrede een positieve politieke toestand waarin burgers erop kunnen vertrouwen dat verschil niet opnieuw in bestaansgevaar wordt omgezet?

 

15. Conclusie — geschiedenis is aanwezig, maar geen noodlot

De huidige humanitaire crisis in Soedan kan niet worden begrepen als een plotselinge ontsporing van een verder stabiele staat. Zij staat aan het einde van een lange reeks processen: de centrale betekenis van de Nijl, oude staten als Kerma en Kush, verschuivende relaties met Egypte, eeuwenlange islamisering en arabisering, slavernij en statusvorming, negentiende-eeuwse militaire extractie, koloniale categorisering, ongelijke ontwikkeling, burgeroorlogen, autoritaire veiligheidsstructuren, Darfur en de institutionalisering van paramilitaire macht.

Toch is “aan het einde” misschien de verkeerde formulering. Geschiedenis is geen spoor waarop een trein onvermijdelijk naar één eindstation rijdt. Dezelfde geschiedenis bevat ook perioden van handel, samengaan, meertaligheid, religieuze co-existentie, vredesakkoorden, burgerlijke mobilisatie en ideeën over een inclusieve staat. De revolutie van 2019 bijvoorbeeld liet zien dat grote groepen Soedanezen zichzelf niet uitsluitend via gewapende etnische of regionale politiek definiëren, maar ook via gedeelde eisen van vrijheid, vrede en rechtvaardigheid.

De Joy Enait-filosofie helpt om twee dingen tegelijk vast te houden. Ten eerste: macht heeft een geschiedenis. Wie vandaag naar Darfur, Khartoem of Zuid-Soedan kijkt zonder te weten hoe land, identiteit, militaire macht en staatsburgerschap zijn gevormd, ziet alleen de laatste laag. Ten tweede: mensen blijven handelende wezens. Kolonialisme, religie, etniciteit of ecologie zijn geen machines die automatisch oorlog produceren.

De belangrijkste historische les is daarom niet dat Soedan “altijd verdeeld” is geweest. De les is dat verschillen telkens politiek zijn georganiseerd — soms vreedzaam, soms ongelijk, soms gewelddadig. De toekomst hangt dus niet af van het verdwijnen van diversiteit, maar van de vraag of een politieke orde kan ontstaan waarin diversiteit niet langer bepaalt wie bescherming, land, onderwijs, recht en vertegenwoordiging verdient.

Wie de humanitaire crisis wil begrijpen, moet daarom ver terugkijken. Niet om het heden in het verleden op te sluiten, maar juist om te herkennen welke instituties en verhalen veranderd kunnen worden. Geschiedenis maakt het heden zwaarder, maar ook intelligenter: zij laat zien waar breuk mogelijk is.

 

 

Chronologie — kernmomenten

Periode

Gebeurtenis

ca. 2500–1500 v.Chr.

Kerma ontwikkelt zich tot een belangrijke Nubische staat.

ca. 1550–1070 v.Chr.

Egyptisch Nieuwe Rijk controleert grote delen van Nubië.

8e–7e eeuw v.Chr.

Kushitische koningen regeren Egypte als 25e dynastie.

ca. 250 v.Chr.–4e eeuw n.Chr.

Meroë is politiek en economisch centrum van Kush.

6e–15e eeuw

Christelijke Nubische koninkrijken; geleidelijke islamisering en arabisering.

1504–1821

Funj/Sennar-sultanaat; verdere islamisering in centrale Nijlgebieden.

17e–1916

Darfur-sultanaat; later opgenomen in Anglo-Egyptisch Soedan.

1821

Muhammad Ali’s Egyptische leger verovert noordelijk/centraal Soedan.

1881–1885

Mahdistische opstand; val van Khartoem in 1885.

1898–1899

Mahdistische staat verslagen; Anglo-Egyptisch condominium ontstaat.

1955

Torit-muiterij; begin van de eerste burgeroorlog.

1 januari 1956

Onafhankelijkheid van Soedan.

1972

Addis Ababa Agreement beëindigt eerste burgeroorlog.

1983

Tweede burgeroorlog; ontstaan SPLM/A.

1989

Omar al-Bashir grijpt de macht.

2003

Opstand in Darfur; regering mobiliseert onder meer Janjaweed-milities.

2005

Comprehensive Peace Agreement; einde tweede noord-zuidoorlog.

2011

Referendum en onafhankelijkheid Zuid-Soedan op 9 juli.

2013

RSF geformaliseerd; burgeroorlog breekt uit in Zuid-Soedan.

2018–2019

Soedanese revolutie; Bashir afgezet.

2021

Militaire coup onderbreekt civiele transitie.

15 april 2023

Open oorlog tussen SAF en RSF.

2025

SAF herneemt Khartoem; RSF neemt El Fasher in oktober.

2026

Oorlog blijft voortduren; VN rapporteert extreme humanitaire nood en ernstige internationale misdrijven.

 

 

Beeldverantwoording in deze versie

Bij historische beelden is bronkritiek even belangrijk als bij tekst. Een archieffoto toont nooit “de hele waarheid”: de fotograaf kiest plaats, moment en kader, en koloniale beeldarchieven bevatten vaak eigen machtsverhoudingen. Daarom hoort ieder historisch beeld in dit essay een onderschrift te krijgen met datum, maker of collectie, licentie en een korte uitleg van wat het beeld wél en niet bewijst. In de beeldbronnen achterin zijn onder meer publieke-domeinbeelden opgenomen van Meroë, Wadi Halfa in 1964, de onafhankelijkheid van Soedan in 1956 en andere historische momenten. Schematische figuren in het essay zijn eigen analytische visualisaties en worden niet als historische foto gepresenteerd.

Bronnen en verdere literatuur

Selectie van primaire, academische en institutionele bronnen die voor deze uitgebreide versie zijn gebruikt. Webbronnen zijn geraadpleegd op 19 september 2026. De lijst is bewust breder dan de oorspronkelijke vier pagina’s om historische én actuele claims controleerbaar te maken.

Joy Enait. Onderzoek Soedan. https://www.joyenait.nl/onderzoek-soedan

Joy Enait. Analyse Suriname — toelichting op de Joy Enait-filosofie en antikoloniale onderzoeksmethode. https://www.joyenait.nl/analyse-suriname

Joy Enait. Joy Enait — hoofdpagina / onderzoeksmethode. https://www.joyenait.nl/

Metropolitan Museum of Art. “Sudan, 2000–1000 B.C.”, Heilbrunn Timeline of Art History. https://www.metmuseum.org/toah/ht/?period=03&region=afs

Metropolitan Museum of Art. “Sudan, 1–500 A.D.”, Heilbrunn Timeline of Art History. https://www.metmuseum.org/toah/ht/?period=05&region=afs

Sharkey, Heather J. (2008). “Arab Identity and Ideology in Sudan: The Politics of Language, Ethnicity, and Race.” African Affairs 107(426): 21–43. DOI 10.1093/afraf/adm068. https://academic.oup.com/afraf/article/107/426/21/51550

Deng, Francis M. (1995). War of Visions: Conflict of Identities in the Sudan. Brookings Institution Press. https://www.brookings.edu/books/war-of-visions/

Leonardi, Cherry (2013). Dealing with Government in South Sudan: Histories of Chiefship, Community and State. Boydell & Brewer / Cambridge Core. https://www.cambridge.org/core/books/dealing-with-government-in-south-sudan/

Spaulding, Jay. Werk over Arabische genealogische tradities en identiteitsvorming in de Soedanese Nijlvallei. https://www.cambridge.org/core/

United Nations Peacemaker. Addis Ababa Agreement (1972) en Comprehensive Peace Agreement (2005). https://peacemaker.un.org/

United Nations Mission in Sudan / UN. Achtergrond bij de tweede burgeroorlog en het Comprehensive Peace Agreement. https://peacekeeping.un.org/

Southern Sudan Referendum Commission / officiële referendumresultaten. Uitslag referendum 2011: 98,83% voor afscheiding. https://www.un.org/sg/en/content/highlight/2011-02-07.html

Human Rights Watch (2004–2005). Rapporten over Darfur, staatssteun aan Janjaweed en aanvallen op burgers. https://www.hrw.org/africa/sudan

United Nations International Commission of Inquiry on Darfur (2005). Report of the International Commission of Inquiry on Darfur to the United Nations Secretary-General. https://www.un.org/

International Criminal Court. Situation in Darfur, Sudan; zaken en arrestatiebevelen, waaronder Omar al-Bashir. https://www.icc-cpi.int/darfur

Human Rights Watch (2024). Onderzoek naar RSF-geweld, historische ontwikkeling van de RSF en Darfur. https://www.hrw.org/africa/sudan

United Nations. Achtergrond transitie na 2019 en militaire coup van oktober 2021. https://sudan.un.org/

Independent International Fact-Finding Mission for the Sudan (2025). Sudan: A War of Atrocities. https://www.ohchr.org/

Independent International Fact-Finding Mission for the Sudan (2026). Hallmarks of Genocide in El-Fasher, A/HRC/61/77. https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/wp-content/uploads/2026/02/report/sudan-hallmarks-of-genocide-in-el-fasher-report-of-the-independent-international-fact-finding-mission-for-the-sudan/a-hrc-61-77-auv-en.pdf

UN Human Rights Office (13 februari 2026). RSF violations during capture of El Fasher amount to war crimes and possible crimes against humanity – UN report. https://sudan.un.org/en/310121-rsf-violations-during-capture-el-fasher-amount-war-crimes-and-possible-crimes-against

World Health Organization (14 april 2026). After three years of conflict, Sudan faces a deeper health crisis. https://www.who.int/news/item/14-04-2026-after-three-years-of-conflict--sudan-faces-a-deeper-health-crisis

World Health Organization (3 februari 2026). Sudan: WHO Health Emergency Appeal 2026. https://www.who.int/publications/m/item/sudan--who-health-emergency-appeal-2026

IPC (14 mei 2026). Sudan: Acute Food Insecurity Situation for February–May 2026 and projections through January 2027. https://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/details-map/en/c/1163315/

UN / IOM / OCHA. Actuele informatie over ontheemding, terugkeer, hulpverlening en humanitaire toegang in 2026. https://sudan.un.org/

Reuters (2023–2026). Dateringen en actuele berichtgeving over SAF–RSF-oorlog, Khartoem, El Fasher en regionale steun. Gebruikt voor triangulatie naast VN-bronnen. https://www.reuters.com/world/africa/

African Affairs. Thematische literatuur over Sudan/South Sudan, identiteit, Abyei en postkoloniale staatvorming. https://academic.oup.com/afraf/

Rift Valley Institute. Historische en politieke analyses van Sudan, Darfur en South Sudan. https://riftvalley.net/

Small Arms Survey / HSBA. Onderzoek naar gewapende groepen, veiligheidssector en grensconflicten in Sudan en South Sudan. https://www.smallarmssurvey.org/

 

 

Sharkey, Heather J. (2008). “Arab Identity and Ideology in Sudan: The Politics of Language, Ethnicity, and Race.” African Affairs 107(426): 21–43. DOI: 10.1093/afraf/adm068.

de Waal, Alex (2005). “Who Are the Darfurians? Arab and African Identities, Violence and External Engagement.” African Affairs 104(415): 181–205. DOI: 10.1093/afraf/adi035.

Sikainga, Ahmad Alawad (1996). Slaves into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan. University of Texas Press. DOI: 10.7560/776944.

Ibrahim, Abdullahi Ali (1988). “Breaking the Pen of Harold MacMichael: The Ja’Aliyyin Identity Revisited.” The International Journal of African Historical Studies 21(2): 217–231. DOI: 10.2307/219934.

Salih, Kamal Osman (1990). “British Policy and the Accentuation of Inter-Ethnic Divisions: The Case of the Nuba Mountains Region of Sudan, 1920–1940.” African Affairs 89(356): 417–436.

Willis, Justin (2003). “Violence, Authority, and the State in the Nuba Mountains of Condominium Sudan.” The Historical Journal 46(1). Cambridge University Press.

Pantuliano, Sara (2002). Sustaining Livelihoods Across the Rural–Urban Divide: Changes and Challenges Facing the Beja Pastoralists of North-Eastern Sudan. IIED, Pastoral Land Tenure Series 14.

Pantuliano, Sara (2006). “Comprehensive Peace? An Analysis of the Evolving Tension in Eastern Sudan.” Review of African Political Economy 33(110): 709–720. DOI: 10.1080/03056240601119281.

Pantuliano, Sara (2023). “Entangled Land and Identity: Beja History and Institutions.” In Disrupting Territories: Land, Commodification and Conflict in Sudan. Cambridge Core.

Jędrej, M. C. (2000). “Ingessana and the Legacy of the Funj Sultanate: The Consequences of Turkish Conquest on the Blue Nile.” Africa 70(2): 278–297. DOI: 10.2307/1160819.

James, Wendy (2007). War and Survival in Sudan’s Frontierlands: Voices from the Blue Nile. Oxford University Press.

Gallab, Abdullahi A. (2011). “The Creation of the Margin.” In A Civil Society Deferred: The Tertiary Grip of Violence in the Sudan. University Press of Florida.

Abdul-Jalil, Musa Adam & Jon D. Unruh (2013). “Land Rights under Stress in Darfur: A Volatile Dynamic of the Conflict.” War & Society 32(2): 156–181. DOI: 10.1179/0729247313Z.00000000022.

Unruh, Jon & Musa Adam Abdul-Jalil (2014). “Constituencies of Conflict and Opportunity: Land Rights, Narratives and Collective Action in Darfur.” Political Geography 42: 104–116. DOI: 10.1016/j.polgeo.2014.07.005.

Boswell, Alan (2021). Conflict and Crisis in South Sudan’s Equatoria. USIP Special Report 493. United States Institute of Peace.

Human Rights Watch (2014). South Sudan’s New War: Abuses by Government and Opposition Forces. 7 augustus 2014.

Nationaal Archief / Anefo (1964). “De Hussein Moskee in Wadi Halfa (Afrika) die in water verdwijnt”, Bestanddeelnr. 916-7254. Publiek domein/CC0 via Wikimedia Commons/PICRYL.

University of Helsinki (2013). Resettlement and Irrigation Schemes as Keys to Development? The Case of New Halfa Agricultural Scheme, Sudan. Master’s thesis / institutional repository.

Beeldbronnen — open licenties

Beeldbeleid — historische foto’s worden alleen als historische foto aangeduid wanneer herkomst, datering en licentie verifieerbaar zijn. Eigen schema’s en eventuele illustratieve reconstructies worden altijd expliciet als visualisatie of reconstructie gelabeld.

Voor een publieks- of onderwijsversie zijn onderstaande open-gelicentieerde beelden geschikt. De links verwijzen naar Wikimedia Commons, waar de volledige auteurs- en licentiegegevens staan. Bij hergebruik moeten de daar genoemde voorwaarden worden gevolgd. De in dit document opgenomen schema’s en tijdlijnen zijn eigen visualisaties; de onderstaande fotobronnen vormen de aanbevolen historische beeldselectie.

Beeld

Maker / licentie

Bron

Piramiden van Meroë

Fabrizio Demartis — CC BY-SA 2.0

Wikimedia Commons

Gereconstrueerd standbeeld van Taharqa

Tangopaso — Publiek domein

Wikimedia Commons

Fresco uit de kathedraal van Faras

onbekende middeleeuwse maker / reproductie — Publiek domein

Wikimedia Commons

Kaart Anglo-Egyptisch Soedan (1912)

Cambridge Modern History Atlas — Publiek domein

Wikimedia Commons

Sit-in in Khartoem, april 2019

Ola A. Alsheikh — CC BY-SA 4.0

Wikimedia Commons

Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti), 2022

Government.ru — CC BY 4.0

Wikimedia Commons

Zamzam IDP camp, Darfur

Medhus — CC BY 2.0

Wikimedia Commons

Independence Day South Sudan, Juba, 2011

Steve Evans — CC BY 2.0

Wikimedia Commons

Kaart referendum / Sudan en South Sudan, 2011

Library of Congress — Publiek domein in de VS

Wikimedia Commons

Piramiden van Meroë, historische illustratie/kaart (1890)

Onbekende tekenaar, Élisée Reclus-volume — publiek domein

Wikimedia Commons: File: AFR V1 D313 Pyramids of Meroe.jpg

Hussein-moskee, Wadi Halfa onder stijgend water (6 augustus 1964)

Anefo / Nationaal Archief — CC0

Wikimedia Commons / PICRYL, Bestanddeelnr. 916-7254

Soedanese onafhankelijkheid / vlagceremonie (1 januari 1956)

Sudan Films Unit — publiek domein/CC0 waar aangegeven op Commons

Wikimedia Commons: Sudan independence 2.png

John Garang (2004)

U.S. Congress / Amerikaanse federale overheid — publiek domein

Wikimedia Commons: John Garang.jpg

Beja/Ababda mannen, 19e-eeuwse illustratie (1848)

19e-eeuwse publicatie — publiek domein

Wikimedia Commons: Bejamen1.jpg

Omdurman, krijgsgevangenen na de slag van 1898

Francis Gregson — publiek domein

Wikimedia Commons: Defiant Baggaras made prisoners, Omdurman 1898.jpg

 

 

Verantwoording van begrippen

Arabisch / Arabier — In dit essay gebruikt als historische en sociale identiteit die taal, genealogie, cultuur en politiek kan omvatten. Niet gebruikt als biologische “ras”-categorie.

Afrikaans — Geografisch behoren alle Soedanese gemeenschappen tot Afrika. Wanneer bronnen in Darfur spreken over “African” tegenover “Arab”, wordt die politieke oorlogsidentiteit tussen aanhalingstekens of met toelichting behandeld.

Tribe / stam — Alleen gebruikt wanneer historische bronnen of bestuurlijke systemen die term zelf hanteren. In analytische tekst heeft “gemeenschap” of “bevolkingsgroep” de voorkeur, omdat sociale grenzen historisch veranderlijk zijn.

Islamisering — Proces waarin islamitische religie, instellingen en praktijken zich verspreiden. Niet hetzelfde als arabisering.

Arabisering — Verspreiding van Arabische taal en/of Arabische culturele en genealogische identiteit. Kan door handel, huwelijk, onderwijs, bestuur en staatsbeleid verlopen.

Genocide — Juridische term met specifieke vereisten onder het Genocideverdrag. In dit essay worden juridische kwalificaties toegeschreven aan bevoegde rechtbanken of onderzoeksorganen; waar de VN spreekt van “hallmarks of genocide” wordt die formulering als beoordeling van de VN-missie weergegeven.