Soedan

Soedan, Darfur en de Logica van Geweld

Een antropologische analyse geïnspireerd door de benadering van Joy Enait

Inleiding

Vanuit een antropologische benadering die aansluit bij het werk van antropoloog Joy Enait kan de huidige tragedie in Soedan niet worden begrepen als slechts een oorlog tussen twee rivaliserende generaals. De strijd tussen de Sudanese Armed Forces (SAF) van Abdel Fattah al-Burhan en de Rapid Support Forces (RSF) van Mohamed Hamdan Dagalo is slechts de meest recente uitbarsting van een veel langere geschiedenis.

In een analyse die aansluit bij de antropologische methode van Joy Enait moeten we verder kijken dan de dagelijkse gevechten. We moeten kijken naar koloniale grenzen, identiteitsvorming, economische marginalisering, ecologische druk, staatsvorming en de manier waarop elites etnische verschillen hebben gebruikt om macht te verkrijgen.

Volgens deze antropologische benadering is genocide nooit zomaar een uitbarsting van haat. Genocide ontstaat meestal wanneer staten, milities of elites bepaalde bevolkingsgroepen afschilderen als obstakels voor politieke controle, economische belangen of territoriale dominantie.

Hoofdstuk 1: Wat is Soedan?

 

 

 

 

 

 

Soedan ligt op het kruispunt van Noord-Afrika, Oost-Afrika en de Sahel.

Het land vormt een overgangszone tussen:

  • Arabische wereld

  • Afrikaanse savanne

  • Sahara

  • Nijlbeschavingen

Vanuit een antropologische visie die aansluit bij Joy Enait is Soedan daarom geen homogeen land.

Soedan is eerder een mozaïek van:

  • honderden etnische groepen

  • tientallen talen

  • verschillende religieuze tradities

  • uiteenlopende economische systemen

Historisch gezien hebben veel van deze groepen eeuwenlang naast elkaar geleefd zonder zichzelf als onderdeel van één nationale identiteit te beschouwen.

Het moderne Soedan is grotendeels een politieke constructie.

Hoofdstuk 2: Voor de kolonisatie

Voordat Europese machten verschenen bestond er geen "Soedan" zoals wij dat vandaag kennen.

Er waren verschillende politieke systemen:

Nubische koninkrijken

Langs de Nijl ontstonden eeuwenlang machtige koninkrijken zoals:

  • Kush

  • Makuria

  • Alodia

Deze samenlevingen waren verbonden met Egypte maar ontwikkelden hun eigen cultuur.

Darfur

Darfur was eeuwenlang een zelfstandig sultanaat.

De Fur vormden hier een dominante groep.

Belangrijk is dat Darfur niet werd gezien als periferie.

Het was een zelfstandig machtscentrum.

Volgens een antropologische analyse in de geest van Joy Enait is dit cruciaal.

Veel hedendaagse conflicten ontstaan doordat voormalige zelfstandige regio's later onder een centraal bestuur werden geplaatst dat hun autonomie beperkte.

Hoofdstuk 3: De rol van Egypte

 

 

 

 

 

 

 

 

In de negentiende eeuw begon Egypte onder Muhammad Ali grote delen van Soedan te veroveren.

Waarom?

  • goud

  • slavenhandel

  • landbouw

  • militaire expansie

Hier ontstond voor het eerst een gecentraliseerde politieke controle over enorme gebieden die later Soedan zouden vormen.

Volgens een analyse die aansluit bij Joy Enait zien we hier een terugkerend patroon:

Een centrale macht probeert zeer verschillende volkeren te besturen alsof zij één samenleving vormen.

Deze spanning blijft tot vandaag bestaan.

Hoofdstuk 4: Brits-Egyptisch kolonialisme

In 1898 versloegen Britse troepen de Mahdisten tijdens de Battle of Omdurman.

Daarna ontstond Anglo-Egyptisch Soedan.

De Britten bestuurden het gebied volgens een klassieke koloniale strategie:

Verdeel en heers

Noorden:

  • Arabisch

  • islamitisch

  • administratief ontwikkeld

Zuiden:

  • christelijke missies

  • weinig infrastructuur

  • geïsoleerd

Hier werden de fundamenten gelegd voor toekomstige burgeroorlogen.

Volgens een antropologische visie die aansluit bij Joy Enait creëerde het kolonialisme geen etnische verschillen, maar versterkte en politiseerde het bestaande verschillen.

Hoofdstuk 5: Arabisch versus Afrikaans?

Een van de grootste misverstanden over Soedan is het idee dat er een simpele tegenstelling bestaat tussen "Arabieren" en "Afrikanen".

Antropologisch gezien is dit onjuist.

Vrijwel alle bevolkingsgroepen zijn Afrikaanse bevolkingen.

Het onderscheid draait vooral om:

  • taal

  • politieke identiteit

  • historische status

  • culturele affiliatie

Veel zogenaamde Arabische stammen hebben eeuwenlange Afrikaanse wortels.

Veel zogenaamde Afrikaanse groepen spreken Arabisch.

Volgens de benadering die we bij Joy Enait terugzien moeten identiteiten worden gezien als historische processen en niet als biologische categorieën.

Hoofdstuk 6: Belangrijke etnische groepen

Fur

De Fur zijn historisch verbonden met Darfur.

Zij vormden eeuwenlang de politieke elite van het Darfur-sultanaat.

Masalit

De Masalit leven vooral in West-Darfur.

Zij zijn een van de groepen die zwaar werden getroffen tijdens de genocide.

Zaghawa

De Zaghawa wonen verspreid over Soedan en Tsjaad.

Veel rebellenbewegingen kwamen voort uit Zaghawa-netwerken.

Beja

De Beja wonen in Oost-Soedan.

Historisch voelden zij zich gemarginaliseerd door Khartoem.

Dinka

De Dinka vormen de grootste groep in het huidige Zuid-Soedan.

Nuer

De Nuer zijn eveneens een belangrijke Zuid-Soedanese gemeenschap.

Hoofdstuk 7: Waarom ontstond Zuid-Soedan?

 

 

 

 

Toen Soedan onafhankelijk werd in 1956 ontstond een probleem.

De politieke macht kwam grotendeels terecht bij elites uit Noord-Soedan.

Veel groepen in het zuiden voelden zich uitgesloten.

Hieruit ontstonden:

  • Eerste Soedanese Burgeroorlog

  • Tweede Soedanese Burgeroorlog

Miljoenen mensen kwamen om.

In 2011 werd South Sudan onafhankelijk.

Volgens een antropologische analyse in lijn met Joy Enait toont dit hoe kunstmatige staatsgrenzen langdurige conflicten kunnen veroorzaken wanneer verschillende regio's niet gelijkwaardig worden behandeld.

Hoofdstuk 8: Omar al-Bashir

Omar al-Bashir kwam via een staatsgreep aan de macht in 1989.

Onder Bashir ontstond:

  • sterke militarisering

  • islamistische staatsvorming

  • concentratie van macht in Khartoem

Bashir gebruikte vaak lokale milities om opstanden in perifere regio's neer te slaan.

Deze strategie zou enorme gevolgen hebben voor Darfur.

Hoofdstuk 9: De genocide in Darfur

In 2003 begonnen rebellengroepen in Darfur zich te verzetten tegen de centrale overheid.

Zij beschuldigden Khartoem van:

  • discriminatie

  • economische achterstelling

  • politieke uitsluiting

De regering van Bashir reageerde niet alleen met het leger.

Zij bewapende ook Arabische milities.

Deze milities werden bekend als de Janjaweed.

Volgens veel onderzoekers werden daarbij systematisch:

  • dorpen vernietigd

  • burgers vermoord

  • vrouwen verkracht

  • bevolkingsgroepen verdreven

Vooral Fur, Masalit en Zaghawa werden getroffen.

Honderdduizenden mensen kwamen om.

Miljoenen raakten ontheemd.

Hoofdstuk 10: Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti)

Mohamed Hamdan Dagalo begon als leider binnen Janjaweed-netwerken.

Later transformeerde de staat deze milities tot de Rapid Support Forces.

De RSF werd een van de machtigste gewapende organisaties van Afrika.

Onder Hemedti ontwikkelde de RSF:

  • militaire macht

  • economische macht

  • controle over goudmijnen

  • internationale contacten

Volgens een analyse die aansluit bij Joy Enait zien we hier hoe milities soms uitgroeien tot parallelle staten.

Hoofdstuk 11: Burhan versus Dagalo

Na de val van Bashir in 2019 ontstond een machtsstrijd.

Twee figuren kwamen centraal te staan:

  1. Burhan (SAF)

  2. Dagalo (RSF)

Aanvankelijk werkten zij samen.

Later ontstond een conflict over:

  • integratie van RSF

  • controle over goud

  • politieke macht

  • toekomstige staatsstructuur

In 2023 explodeerde de situatie in een open oorlog.

Hoofdstuk 12: De huidige genocidebeschuldigingen

Mensenrechtenorganisaties beschuldigen delen van de RSF van nieuwe etnische zuiveringen tegen vooral Masalit-gemeenschappen in Darfur.

Opnieuw zien we:

  • massamoorden

  • verdrijving

  • plundering

  • vernietiging van dorpen

Voor veel bewoners voelt dit als een voortzetting van de genocide van twintig jaar eerder.

Hoofdstuk 13: Het Westen

Volgens een analyse in de geest van Joy Enait moeten we vermijden alles uitsluitend te verklaren vanuit "tribale conflicten".

Internationale actoren spelen eveneens een rol.

Het Westen heeft:

  • sancties opgelegd

  • vredesprocessen ondersteund

  • soms selectief gereageerd op geweld

Critici stellen dat de aandacht voor Soedan vaak veel kleiner is geweest dan voor conflicten in Europa of het Midden-Oosten.

Hoofdstuk 14: Rusland, China, Egypte en de Golfstaten

Egypte

Egypt ziet een stabiel Soedan als essentieel voor de Nijl.

China

China investeerde zwaar in olie.

Rusland

Russia heeft interesse in goud en strategische toegang tot de Rode Zee.

Golfstaten

De United Arab Emirates en andere Golfactoren hebben economische en veiligheidsbelangen.

Conclusie

Vanuit een antropologische benadering die aansluit bij het werk van Joy Enait kan de oorlog in Soedan niet worden gereduceerd tot een strijd tussen Burhan en Dagalo.

De wortels liggen dieper:

  • koloniale staatsvorming

  • marginalisering van perifere regio's

  • strijd om grondstoffen

  • klimaatdruk

  • identiteitsvorming

  • buitenlandse inmenging

  • historische ongelijkheid

Volgens deze benadering is genocide geen plotselinge explosie van geweld. Zij ontstaat wanneer politieke elites erin slagen bevolkingsgroepen te ontmenselijken en geweld te presenteren als een oplossing voor politieke problemen.

De tragedie van Soedan is daarom niet alleen een verhaal over oorlog. Het is een verhaal over hoe geschiedenis, macht, identiteit en ongelijkheid samen een van de ernstigste humanitaire crises van de 21e eeuw hebben voortgebracht.